Herb Brandenburgii, który był również herbem Nowej Marchii

Nowa Marchia (niem. Neumark) - prowincja Marchii Brandenburskiej, powstała w wyniku ekspansji margrabiów z domu askańskiego w XIII i XIV w. na ziemie pogranicza zachodniopomorsko-wielkopolskiego. W tym okresie jej granicę na południu określała linia dolnej Warty i Noteci, na zachodzie Odra do okolic Widuchowej, na wschodzie bieg rzeki Drawy, na północy zaś wbijała się klinem w ziemie środkowego Pomorza obejmując ziemię świdwińską. Nazwa "Nowa Marchia" ukształtowała się dopiero pod koniec XIV w., wcześniej tereny pogranicza pomorsko-wielkopolskiego określane były jako terra trans Oderam, czy marchia transoderana.

W latach 1402-1454/55 przejściowo znajdowała się pod rządami Krzyżaków. W 1482 r. przyłączono do niej ziemię krośnieńską, lubską i bobrowicką. Za rządów Jana kostrzyńskiego (1535-1571) Nowa Marchia była niezależnym państwem w ramach Świętego Cesarstwa Rzymskiego Narodu Niemieckiego; w jej skład wchodziła wówczas ziemia chociebuska i torzymska. Po 1571 r. powróciła do elektoratu Brandenburgii, dzieląc jej dalsze losy. Od 1701 r. stanowiła część Królestwa Prus, od 1871 Cesarstwa Niemieckiego, po I wojnie światowej w granicach Republiki Weimarskiej i III Rzeszy. Po II wojnie światowej większość obszaru Nowej Marchii znalazła się na terytorium Polski (obecne województwa lubuskie oraz zachodniopomorskie), natomiast Chociebuż pozostał w Niemczech.

Pojęcie, nazwa

Obszar, który na przełomie XIV/XV w. zaczęto nazywać Nową Marchią, nie tworzył początkowo odrębnej jednostki geograficzno-osadniczej czy kulturowo-etnicznej, był bowiem wyznaczany przez kolejne zdobycze terytorialne władztwa brandenburskiego w strefie pogranicza wielkopolsko-zachodniopomorskiego. Nabytki brandenburskie w XIII i XIV w. na wschód od Odry określano terminem terra trans Oderam (1266), ultra Oderam (1278), nova terra ultra Oderam (1290, 1291). W księdze ziemskiej margrabiego Ludwika Starszego z 1337 występuje nazwa terra transoderana, zaś w księdze ziemskiej cesarza Karola IV z 1375 - marchia transoderana (Marchia Zaodrzańska). Zauważyć należy, że określeń tych nie stosowano do ziemi torzymskiej (terra Sternbergensis, territorium Sternberg), rozciągającej się na południe od dolnej Warty, czy posiadanych przejściowo zdobyczy terytorialnych na Pomorzu. Niektórzy historycy (np. Edward Rymar) wykluczają również traktowanie Marchii Zaodrzańskiej jako sumy Nowej Marchii i ziemi torzymskiej.

Nazwa Nuwen Marke, nuwe Marke ober Oder (1394), Nuwenmarke (1396), Neimark, pojawiała się w końcu XIV w. w okresie starań Luksemburgów o zastawienie kraju zakonowi krzyżackiemu i to najpierw (1394-5) w kancelarii krzyżackiej, gdy Zygmunt Luksemburski nadal zwał ją die marke uff diesseit der Oder (1392), Lande in der Marke obir Oder (1397), ale już w 1402 r., przyjmując widocznie krzyżacki punkt widzenia, określał ją jako swoją Nuwemarke obir Oder. Nazwa ta utrwaliła się w ramach państwowości krzyżackiej i następnie brandenburskiej, już bez dodatku obir Oder.

Określenie "Nowa Marchia" nie było nomenklaturą nową, gdyż jeszcze na przełomie XIV/XV w. podobną nazwę ("Nyen" 1394) nosiły ziemie na wschód od Łaby, czyli późniejsza Marchia Środkowa (Mittelmark), w odróżnieniu od Starej Marchii. Podział na Starą, Środkową i Nową Marchię interpretować należny w sensie starszeństwa poszczególnych terytoriów określanych "marchiami", które drogą podbojów kolejno opanowywali margrabiowie brandenburscy.

Po roku 1949 rewizjonistyczny nurt historiografii niemieckiej stworzył pojęcie Wschodniej Brandenburgii (Ostbrandenburg) na określenie dawnych historycznych ziem Nowej Marchii i Ziemi Lubuskiej; używane są również pojęcia "Die deutschen Ostgebiete", "Ostdeutschland", "Ostbrandenburg unter polonischer Verwaltung". Wcześniej nomenklatura ta nie była znana.

Zmiany terytorialne

Terytorium Nowej Marchii ukształtowane w wyniku ekspansji brandenburskiej w XIII i XIV w. (tzw. właściwa Nowa Marchia) obejmowało ziemie ograniczone na południu przez dolną Noteć i dolną Wartę, na zachodzie przez odcinek Odry od ujścia Warty ku północy do okolic Widuchowej, na północy granica biegła od Odry w okolicach Schwedt na wschód w kierunku równoleżnikowym pozostawiając na południu Chojnę, Trzcińsko-Zdrój, Myślibórz, Lipiany i Barlinek; w okolicach Pełczyc skręcała ku północy i biegła w kierunku północno-wschodnim nieco na zachód od Choszczna, Recza i Drawska Pomorskiego. Najbardziej na północ wysuniętą częścią Nowej Marchii były okolice Świdwina, skąd granica schodziła łukiem ku południowemu wschodowi w okolicach Okonka osiągając Gwdę i dalej na południe biegła ku Noteci. Należy zauważyć, że granice północna i wschodnia ulegały historycznie różnym odchyleniom. Pod względem rozległości i zasięgu swych granic średniowieczna Nowa Marchia nie pokrywała się w całości z jednostką terytorialną określaną tym mianem w czasach późniejszych.

Obszar ten został powiększony w 1482 r. o ziemię krośnieńską z ziemią lubską i bobrowicką, czyli za Odrę w kierunku południowym, początkowo jako lenno, a od 1538 r. jako własność Hohenzollernów.

Za rządów Jana kostrzyńskiego (1535-1571) Nowa Marchia była niezależnym państwem w ramach Świętego Cesarstwa Rzymskiego Narodu Niemieckiego. Włączono wówczas ziemię chociebuską, która od 1445 r. była w posiadaniu Brandenburgii. W skład państwa Jana kostrzyńskiego wchodziła również ziemia torzymska. Aczkolwiek historycznie blisko związana i stąd częstokroć uwzględniana w publikacjach na temat Nowej Marchii, została ona formalnie przyłączona do Nowej Marchii dopiero w 1817 r., w ramach rejencji frankfurckiej. Po 1571 r. Nowa Marchia powróciła do elektoratu Brandenburgii.

Pod koniec XVII w., w okresie największego rozkwitu terytorialnego, Nowa Marchia obejmowała ziemię chojeńską, myśliborską, gorzowską, strzelecką, choszczeńską, drawską, świdwińską, torzymską, krośnieńską i chociebuską. Od 1701 r. stanowiła część Królestwa Prus (podział administracyjny w latach 1815-1818 pomiędzy Prowincję Brandenburską, Prowincję Pomorską i Prusy Zachodnie), od 1871 Cesarstwa Niemieckiego, po I wojnie światowej w granicach Republiki Weimarskiej i III Rzeszy. Po II wojnie światowej większość jej obszaru znalazła się na terytorium Polski (obecne województwa lubuskie oraz zachodniopomorskie), natomiast Chociebuż pozostał w Niemczech.

Współcześni historycy niemieccy rozpatrują Nową Marchię jako powiaty chojeński, myśliborski, gorzowski, strzelecki, rozszerzone o Sulęcin, Sulechów, Krosno Odrzańskie, Gubin i Żary.

Warunki naturalne

Park Narodowy Ujście Warty, widok koło Kostrzyna nad Odrą

Terytorium właściwej Nowej Marchii odnosi się do następujących makroregionów fizycznogeograficznych:

Historia do poł. XIII w.

Terytorium na którym ukształtowała się Nowa Marchia było we wczesnym średniowieczu zamieszkiwane przez plemiona słowiańskie, identyfikowane jako Pyrzyczanie na terenie Pomorza Zachodniego oraz Lubuszanie w rejonie środkowego Nadodrza. Od końca X w. znajdowało się pod rządami Polski, przy czym ustalenie zasięgu terytorialnego zdobyczy w strefie pogranicza wielkopolsko–pomorsko-lubuskiego napotyka nadal na znaczne trudności. Przyjmuje się, że Mieszko I w latach 960-972 opanował niewielki obszar na północ od ujścia Warty do Odry, niewykraczający poza obręb późniejszej kasztelani cedyńskiej, ziemi kinieckiej, ziemi kostrzyńskiej oraz regionu Santoka. Prawdopodobnie w 1005 r. (lub 1007 r.) Polska utraciła zwierzchność nad Pomorzem, w tym również nad omawianym terytorium.

Osadnictwo słowiańskie przybrało na sile od VIII w. Oprócz osad otwartych pojawiły się grody, głównie w okolicach jezior. Od IX do XI w. nastąpił rozwój osadnictwa grodowego, jednakże wskutek prowadzonych wojen pomiędzy książętami pomorskimi, wielkopolskimi i śląskimi, od XII w. na omawianym obszarze następował zanik wielu grodów i osad.

Do początku XIII w. obszar na północ od linii Noteci-dolnej Warty i zachód od Gwdy w dorzeczu Myśli, Drawy, środkowej Iny, stanowił część składową księstwa zachodniopomorskiego (w wyniku wyprawy Bolesława Krzywoustego w latach 1112-16, Pomorze Zachodnie uznawało zwierzchność lenną Polski), kiedy to w niewyjaśnionych okolicznościach został przejęty przez księcia wielkopolskiego Władysława Laskonogiego. Od 1233 r. ziemie te objął jego bratanek, Władysław Odonic. Książęta pomorscy nie pogodzili się z ich utratą i w rywalizacji z książętami wielkopolskimi, a na odcinku przyodrzańskim jakiś czas również śląskimi, dążyli do odtworzenia dawnej granicy na Noteci. W czwartym dziesięcioleciu XIII w. Pomorzanom udało się odebrać władcom piastowskim kasztelanię cedyńską oraz okręgi Chojny i Myśliborza.

Ponowne zaludnienie tych terenów oraz wzmocnienie struktury wewnętrznej odbywało się poprzez prowadzenie akcji kolonizacyjnej za pośrednictwem instytucji kościelnych, obdarzanych rozległymi dobrami i immunitetami. W 1 poł. XIII w. pojawili się tutaj templariusze, cystersi, nadania dotyczyły również klasztorów oraz biskupów lubuskich, kamieńskich i brandenburskich.

W tej sytuacji, poczynając od połowy XIII w., doszło do frontalnego ataku Marchii Brandenburskiej w kierunku Wisły.

Polska w latach 1201-1241

Ekspansja brandenburska na wschód

Metody przejmowania terytoriów

W nowszej literaturze historycznej, zwłaszcza polskiej, dominuje przekonanie o brutalnej agresji militarnej na obszary na wschód od Odry. Niewielka jednakże część późniejszej Nowej Marchii została pozyskana poprzez zabór (ziemia choszczeńska 1269, drawska, wałecka 1296), pozostałe terytoria weszły jej w skład także w drodze układów z książętami wielkopolskimi (terytorium posagowe Konstancji wielkopolskiej w postaci prawobrzeżnej części kasztelani santockiej, 1255/60), wymianę na inne ziemie z zastanymi tu posiadaczami (ziemia chojeńska 1270, ziemia golenicka 1276), zakup (ziemia lipiańska 1276) czy nabycie przez koncesje natury prawnej (ziemia myśliborska 1262, świdwińska, pełczycka 1280). Z tego względu stosowniejsze jest używanie określenia "ekspansja" dla poczynań margrabiów brandenburskich, konstatując, iż swe zdolności dyplomatyczne wspierali siłą zbrojną. Wykazywani oni przy tym dbałość o ubieranie zdobyczy w szaty "lepszego prawa", co dostarczało w XIV-XV w. ich spadkobiercom solidnej podstawy prawnej w procesach z Polską, obracając zwykle wniwecz wysiłki dyplomacji polskiej.

Przyczyny ekspansji

W literaturze historycznej przedstawianych jest kilka koncepcji dotyczących przyczyn brandenburskiej ekspansji na wschód od Odry:

1. Brandenburczycy kierowali swoje podboje na obszary przygraniczne, słabo zaludnione i stąd niedostatecznie bronione. Ponadto owe ziemie na styku aspiracji politycznych Pomorza, Wielkopolski i Śląska, nie posiadały stabilnych struktur osadniczych oraz polityczno-administracyjnych zintegrowanych z którymkolwiek z trzech księstw. Na terenach tych zamieszkiwał również skłonny do zmian orientacji politycznej obcy etnicznie żywioł, sprowadzony przez zakony rycerskie i cystersów.
2. Celem podbojów brandenburskich miało być Pomorze Zachodnie, które margrabiowie starali się otoczyć pierścieniem i oderwać od Polski, po czym wchłonąć do Marchii i uzyskać w ten sposób szeroki dostęp do morza. Uwikłanie się w zmagania z Wielkopolską spowodowało wytracenie impetu podbojów i w konsekwencji niezrealizowanie tego celu.
3. Teza najnowszej nauki niemieckiej głosi natomiast, że celem tworzenia Nowej Marchii było rozszerzenie obszarów granicznych dla ich zabezpieczenia przed Polakami i Pomorzanami.
4. Kolejna koncepcja dowodzi, że margrabiowie prowadząc akcję militarną oraz zakupując lub wymieniając terytoria, posiadali do nich podstawy prawne w postaci przywileju raweńskiego cesarza Fryderyka II z 1231.

Podstawy prawne

Ekspansja Brandenburgii na Pomorzu usankcjonowana została przez przywilej raweński cesarza Fryderyka II wystawiony w imieniu Rzeszy w grudniu 1231 r. Nadał on margrabiom Janowi I i Ottonowi III w lenno Marchię wraz z księstwem pomorskim (ducatus Pomeranie) w takiej postaci, w jakiej ich ojciec Albrecht II i jego poprzednicy od poprzedników cesarza posiadali. Odwołanie się do poprzedników budzi wśród historyków spór; niektórzy badacze dostrzegają sprzeczność aktu raweńskiego z inwestyturą Fryderyka I z 1181 r. na rzecz Bogusława I oraz dokumentem Fryderyka II z 1214 r. na rzecz Waldemara II duńskiego, w którym uznał dominację Danii nad Słowiańszczyzną nadbałtycką od Zatoki Lubeckiej po Estonię. Akt raweński miałby zatem być wyjednaniem u cesarza i uzurpacją praw dla ekspansji margrabiów, szczególnie po załamaniu się w latach 1223-27 przewagi duńskiej nad Bałtykiem.

Część historyków (np. Edward Rymar) podkreśla natomiast legalność przywileju, który ich zdaniem wprost przeniósł na margrabiów prawa zwierzchnictwa nad Pomorzem – polskie ok. 963-1180 (każdy władca Polski sprawujący zwierzchnictwo nad Pomorzem płacił trybut do Niemiec lub uznawał się lennikiem króla Niemiec z tego tylko terytorium), duńskie od 1185 r. – z których król duński musiał zrezygnować ostatecznie w 1227 r. – i które przeszły w 1231 r. na margrabiów brandenburskich. Prawa owe wynikały z sukcesji cesarstwa niemieckiego po państwie wschodniofrankońskim Karola Wielkiego; w wyniku wyprawy z 789 r. obłożył on trybutem Związek Wielecki po dolną Wisłę (twierdzenie oparte na przekazie Einharda z dzieła Vita Karoli Magni).

Nabytki terytorialne

Marchia Brandenburska ok. 1320

Okolice Odry osiągnęli margrabiowie już w latach 1210-13, zakładając naprzeciw Cedyni twierdzę Oderberg (Odrzycko). Nie ma zgody wśród historyków co do okoliczności i czasu przekroczenia Odry. Wg jednej hipotezy przyczółki brandenburskie w ziemi cedyńskiej istniały już w latach 40 XIII w., wg innej - margrabiowie przekroczyli rzekę w okolicach Kostrzyna i Cedyni w 1250 r., po odstąpieniu im swojej części Ziemi Lubuskiej przez Bolesława Rogatkę. Do obszarów przejętych od księcia należały również ziemie kostrzyńska i kiniecka (bez posiadłości chwarszczańskich templariuszy), co stało się wkrótce podstawą do wypierania z nich Wielkopolan i Pomorzan. W latach 1252-1253 rycerstwo marchijskie opanowało także należącą do Barnima I dawną kasztelanię cedyńską, jako że wchodziła ona wcześniej w krąg polityczny Ziemi Lubuskiej.

Dla zabezpieczenia nabytków przed ewentualnymi roszczeniami ze strony książąt wielkopolskich i pomorskich, podjęli w latach 1254-55 układy małżeńskie pro pace reformanda, których wynikiem było małżeństwo margrabiego Konrada z Konstancją, córką Przemysła I. Na margrabiów przeszły wówczas prawa do prawobrzeżnej (północnej) części kasztelani santockiej, z wyłączeniem samego grodu, czyli do wielkopolskich obszarów na północ od Warty-Noteci i na zachód od Drawy - ziemi kostrzyńskiej, późniejszych gorzowskiej, myśliborskiej, pełczyckiej, choszczeńskiej oraz strzeleckiej. Choć ślub odbył się w 1260 r., brandenburczycy rozpoczęli zajmować terytorium posagowe najpóźniej w 1257 r., o czym świadczy lokacja Gorzowa w tym roku. W 1262 r. templariusze zmuszeni byli zrzec się na rzecz margrabiów brandenburskich kilku wsi leżących przy drodze z Kostrzyna do Gorzowa oraz dóbr komandorii myśliborskiej. W 1263 r. klasztor z Lehnin za rekompensatę na zachód od Odry zrezygnował z dóbr w ziemi cedyńskiej.

Pierwszy podział Marchii Brandenburskiej został dokonany w latach 1258-1260, przy czym nie dotyczył terytoriów na wschód od Odry, które nadal były rządzone wspólnie przez Jana I i jego brata Ottona III. Dopiero podział dokonany po śmierci Jana (1266) oraz Ottona (1267), a wprowadzony w życie w 1268 r., dotyczył również Nowej Marchii. Młodsza linia objęła ziemię torzymską (Otto V i Otto VI) oraz zachodnią część Nowej Marchii (okolice Myśliborza, Gorzowa, Mieszkowic), z której w 1284 r. utworzono osobną dzielnicę Albrechta III. Pozostałym terytorium władała linia starsza (potomkowie Jana I - Jan II, Otton IV, Konrad I), przy czym wymieniony podział ziem nie był klarowny przynajmniej w początkowym okresie, kiedy to margrabiowie obu linii wystawiali dokumenty w każdej z dzielnic. W latach 1268-87 margrabiowie linii młodszej popadli w konflikt zbrojny z Wielkopolską, skutkiem czego ich ekspansja w tym kierunku została powstrzymana. W 1269 r. po wmieszaniu się w spór Barnima I z joannitami stargardzkimi i korytowskimi margrabiowie przejęli dobra tychże pomiędzy Drawą koło Drawna a Reczem oraz rozciągnęli panowanie w widłach Iny i Małej Iny między Choszcznem i Stargardem. W 1270 r. w posiadanie margrabiów linii starszej dostała się część ziemi chojeńskiej z Chojną, drogą wymiany z biskupem Henrykiem z Brandenburga za ziemię Löwenberg w Marchii Środkowej. W 1276 r. margrabiowie linii starszej uzyskali Lipiany drogą kupna za 3000 grzywien od biskupa kamieńskiego, w tym też roku dokonali z Dietrichem von Kerkow zamiany zamku i miasta Golenice na gród Boitzenberg w Marchii Wkrzańskiej. W 1280 r. ziemia pełczycka z pomocą biskupa kamieńskiego Hermana przeszła na margrabiów brandenburskich linii młodszej Askańczyków, również w latach 80 XIII w. Nowa Marchia została powiększona o okolice Świdwina. W tym czasie penetracja brandenburska sięgała okolic Drawska Pomorskiego. Po zamordowaniu Przemysła II w 1296 r. odebrano Wielkopolsce Santok i Drezdenko oraz wkrótce tereny pomiędzy Drawą a Gwdą. W 1297 r. margrabiowie zatwierdzali lenna w okolicach Wałcza, a w 1303 r. dokonali lokacji tego miasta oraz Kalisza Pomorskiego.

Za panowania Waldemara (1308-19) władztwo askańskie na wschód od Odry osiągnęło największą rozległość, obejmując ziemię sławieńską i słupską, a nawet przejściowo Gdańsk. Jednocześnie zaczęło wykazywać oznaki osłabienia i cofania się. Margrabia Waldemar sprzedał niektóre ziemie okolicznym władcom i własnemu rycerstwu. W 1309 r. pozbył się domniemanych praw do ziemi gdańskiej na rzecz zakonu krzyżackiego, w 1315 r. sprzedał Pełczyce Ottonowi I szczecińskiemu, 2 lutego 1317 r. przekazał von Ostenowi Drezdenko umarzając swe wielkie zadłużenie, zaś Warcisławowi IV terytoria sławieńsko-słupskie, a w 1319 r. ziemię złocieniecką i świdwińską odsprzedał szlachcie Wedel, z jedynie zastrzeżeniem zwierzchności lennej margrabiego.

W 1316 r. miała miejsce bliżej nieznana wyprawa zbrojna Władysława Łokietka na Nową Marchię, podczas której doszło do odzyskania Santoka, lecz jeszcze w tym samym roku margrabia Waldemar dokonał kontruderzenia dochodząc do Wronek.

Ugruntowanie władztwa askańskiego

Zdobyczom terytorialnym margrabiów towarzyszyła intensywna praca organizacyjna, mająca na celu wewnętrzne umocnienie ich władztwa. Po roku 1250 systematycznie, w różny sposób, niwelowali oni zastane struktury polityczne, administracyjne i kościelne, tworząc na zajmowanych ziemiach na wschodzie przybudówkę Brandenburgii. Podstawowe znaczenie dla dalszego rozwoju terytoriów miała prowadzona na szeroką skalę akcja osadnicza oraz związana z nią ściśle przebudowa stosunków społeczno-gospodarczych miast i wsi. Askańczycy jako punkty oparcia dla swojej władzy traktowali miasta, przejmujące funkcje wcześniej spełniane przez twierdze. Po opanowaniu nowego terytorium lokowali oni miasta na prawie brandenburskim (np. Gorzów w 1257 r., Barlinek w 1278 r., Drawsko Pomorskie w 1297 r., Wałcz i Kalisz Pomorski w 1303 r.), dbając następnie o ich rozwój ekonomiczny i ufortyfikowanie. Od poł. XIII w. do poł. XIV w. wykształciła się sieć miejska obejmująca ponad 20 miast, wśród których poważniejszą rolę odgrywały Chojna, Myślibórz (w 1281 r. stał się ośrodkiem nadrzędnym wobec innych miast Nowej Marchii, które miały się wzorować na nim pod względem prawa miejskiego; po fundacji kapituły kolegiackiej pw. Świętych Apostołów Piotra i Pawła w 1298 r. i przeniesieniu tutaj archidiakonatu z Santoka, stał się centrum politycznym Nowej Marchii, gdzie margrabiowie często rezydowali), Gorzów i Choszczno. Posiadały one znaczne dobra ziemskie, w skład których wchodziły całe wsie. Miasta wraz z zamkami tworzyły linie obrony przed najazdami z zewnątrz. Pierwsza linia obejmowała zamki od Odrzycka (Oderberg) na zachodnim brzegu Odry przez Moryń, Golenice, Pełczyce, Recz, Drawno, Kalisz, Złocieniec do Świdwina. Druga linia przebiegała na południu przy granicy z Polską i składała się z zamków w Wałczu, Tucznie, Człopie i Drezdenku.

Wobec feudałów stosowali Askańczycy politykę ograniczania samodzielności i przywilejów, a nawet dóbr. Najbardziej dotknięci zostali templariusze, cystersi, także biskup lubuski. Posiadłości kościoła w tym czasie obejmowały w Nowej Marchii siódmą-ósmą część całości gruntów. Działalność gospodarcza zakonów uległa ograniczeniu, a inicjatywa osadnicza i kolonizacyjna przeszła w ręce margrabiów brandenburskich, którzy rozpoczęli lokowanie wsi na prawie niemieckim, osadzając kolonistów niemieckich i flamandzkich. Kolonizacja odbywała się przede wszystkim z udziałem rycerstwa służebnego (ministeriałów) i objęła głównie południowo-zachodnie tereny Nowej Marchii: ziemię cedyńsko-chojeńską, myśliborską, okolice Boleszkowic-Dębna. Im dalej na wschód, tym częściej rola kierownicza w osadnictwie stawała się udziałem potężnych rodów rycerskich, obdarowywanych przez margrabiów licznymi nadaniami. Najbardziej uprzywilejowany został ród von Wedel, poza tym m.in. rody Güntersbergów, Kirchbergów, Goltzów, von Ost, von dem Wolde. Prowadzone osadnictwo niemieckie przyczyniło się do dość szybkiego rozwoju Nowej Marchii.

Nowa Marchia otrzymała w okresie askańskim jednolitą administrację z podziałem na okręgi - landwójtostwa (4 lub 5), które z kolei dzieliły się na terrae (ziemia, dystrykt) na czele z wójtami (advocati), stanowiące regionalny okręg administracyjny na poziomie władzy prawodawczej, wykonawczej i sądowniczej. Niższą instancją władzy byli sołtysi, bezpośrednio zarządzający miastami i wsiami.

Pod koniec panowania askańskiego Nowa Marchia była już trwałą strukturą polityczną, gospodarczą i społeczną, która mimo peryferyjnego położenia i ponawianych prób rewindykacji ziem przez jej sąsiadów, pozostała prowincją Brandenburgii.

Administracja kościelna

Kaplica templariuszy w Chwarszczanach, część dawnej komandorii

Pod względem administracji kościelnej obszar Nowej Marchii znajdował się w trzech diecezjach: kamieńskiej, podległej bezpośrednio Rzymowi, oraz lubuskiej i poznańskiej, podległych metropolii w Gnieźnie.

Na skutek akcji kolonizacyjnej prowadzonej przez margrabiów, powiększała się istniejąca sieć parafii. Niemal każda wieś posiadała swojego plebana, któremu przydzielano 4 włóki gruntu - tzw. "dos".

Większe miasta stały się siedzibami konwentów zakonów żebraczych - dominikanów w Myśliborzu (1275), augustianów w Lipianach (rok fundacji nieznany), Chojnie i Strzelcach Krajeńskich (1290) oraz franciszkanów w Choszcznie (1313) i Drawsku Pomorskim (1346?). Ożywioną działalność prowadzili cystersi, posiadający klasztory w Bierzwniku (1286) i Mironicach (1300), a żeńska gałąź zakonu w "Sconebecke" koło Trzcińska (1248; zanikł jeszcze w ciągu XIII w.), Cedyni (1278), Pełczycach (1290) i Reczu (przed 1296). Joannici i templariusze utrzymywali swoje posiadłości w Korytowie i Chwarszczanach, otrzymane od poprzednich panów tych ziem.