Nowa Wilejka - Polski Serwis Naukowy

Nowa Wilejka (lit. Naujoji Vilnia) − lewobrzeżna dzielnica administracyjna Wilna położona malowniczo w dolinie rzeki Wilejki we wschodniej części miasta, kilkanaście kilometrów od centrum. Do 1957 r. samodzielne miasto.

Opis

Nowa Wilejka jest jedną z największych terytorialnie dzielnic Wilna o powierzchni prawie 40 km², posiada ponad 1200 km ulic, z czego połowa jest wyasfaltowana. Przeważa zabudowa parterowa jednorodzinna, w dużej części przedwojenna, bloki mieszkalne istnieją na obrzeżach dzielnicy. W wielu miejscach nie ma charakteru miejskiego, brakuje oświetlenia, kanalizacji i wodociągów.

Władysław II Jagiełło, , zm. 1 czerwca 1434 w Gródku) – wielki książę litewski w latach 1377-1381 i 1382-1392, król Polski i najwyższy książę litewski w latach 1386-1434. Syn Olgierda i jego drugiej żony Julianny, córki księcia twerskiego Aleksandra, wnuk Giedymina. Założyciel dynastii Jagiellonów.
Język litewski (lietuvių kalba) - język z zespołu wschodniobałtyckiego języków bałtyckich, którym posługuje się ok. 5 mln osób. Oprócz Litwy językiem tym posługują się Litwini zamieszkujący na zachodzie Białorusi i północno-wschodniej Polsce (Suwalszczyzna), a także w Rosji, Łotwie oraz emigranci w USA, Kanadzie, Australii, Niemczech. Jest językiem urzędowym Litwy.

Istnieje tu m.in. polska Szkoła Średnia im. J. I. Kraszewskiego (ponad 700 uczniów), polska szkoła początkowa „Žaliakalnio“ (4 klasy) oraz przedszkole polskie. W porównaniu z innymi częściami Wilna mieszkańcy są tu ubożsi i mniej wykształceni – 12% posiada wykształcenie wyższe (średnia wileńska 23,1%).

W czasie zaborów w Nowej Wilejce otwarto szpital psychiatryczny, który jest obecnie największym zakładem pracy (zatrudnia prawie 1000 osób). W czasach ZSRR Nowa Wilejka była uprzemysławiana, część z budowanych w tym czasie obiektów jest obecnie zniszczonych. W związku z walorami przyrodniczymi w ciągu ostatnich 20 lat w dzielnicy osiedliło się wiele osób z innych części Republiki Litewskiej. Po 1990 roku otwarto dom noclegowy dla bezdomnych. Planowana jest budowa więzienia przeniesionego z Łukiszek.

Kazimierz IV Andrzej Jagiellończyk, lit. Kazimieras I Andrius Jogailaitis (ur. 30 listopada 1427 w Krakowie, zm. 7 czerwca 1492 w Grodnie) – wielki książę litewski w latach 1440–1492, król Polski w latach 1447–1492. Jeden z najaktywniejszych polskich władców, za panowania którego Korona, pokonując zakon krzyżacki w wojnie trzynastoletniej, odzyskała – po 158 latach – Prusy Królewskie, a dynastia Jagiellonów stała się jednym z czołowych domów panujących w Europie. Zdecydowany przeciwnik magnaterii przyczynił się do wzmocnienia znaczenia Sejmu i sejmików, co jednak stało się z krzywdą dla mieszczaństwa.
Stefan Pac herbu Gozdawa (ur. 1587, zm. 1640) – podkanclerzy litewski od 1635 podskarbi wielki litewski i podskarbi nadworny litewski od 1630, referendarz wielki litewski od 1626, pisarz wielki litewski od 1615, sekretarz królewski od 1611, starosta brzeski, preński, kurszański, wiłkowyski, rakanciski, birsztański, ławaryski, hiperbolański.

Zabytki

Kościół św. Kazimierza neogotycki, przy ul. Palydovo (Satelitarna) 15, zbudowany w latach 1909-1911 na planie krzyża z trzema nawami. W kościele msze święte są odprawiane w języku polskim. W otoczeniu drewniana, głównie przedwojenna, zabudowa.

Cerkiew św. św. Piotra i Pawła w Wilnie powstała z incjatywy żony ówczesnego rosyjskiego gubernatora. Szczupłość zebranych środków pozwoliła na wybudowanie jedynie niewielkiego, drewnianego budynku, konsekrowanego w 1908 r. Znajduje się przy ulicy A. Kojelavičiaus (Wojciecha Kojałowicza) 148.

Dla dużego garnizonu wojskowego w latach trzydziestych XX w. postanowiono wybudować kościół garnizonowy pw. św. Stanisława Kostki, ale powstały budynek przed wybuchem wojny nie został konsekrowany. Konsekracja budynku położonego obecnie przy ul. Parko (Parkowej) 15 nastąpiła dopiero w 2002 r., ale kościół zyskał już inną patronkę Matkę Bożą Królową Pokoju. Obecnie w kościele odprawiane są msze święte w języku polskim.

Rosjanie (ros. русские/russkije) - jedna z grup etnicznych należąca do wschodnich Słowian, zamieszkująca głównie Rosję i sąsiadujące kraje. Potocznie słowo Rosjanie jest używane do określenia wszystkich obywateli Rosji, podobnie jak często czyniono to wobec obywateli Związku Radzieckiego. Natomiast we współczesnym języku rosyjskim dla określenia osoby o dowolnym pochodzeniu etnicznym, która jest obywatelem Rosji, używa się poprzednio uznawane za przestarzałe i książkowe słowo россиянин/rossijanin. Etniczni Rosjanie stanowią około 80% ludności Rosji. Pochodzenie Rosjan (jako wspólnoty narodowo-etnicznej) nie jest jasne.
III Rzesza Niemiecka (niem. Das Dritte Reich) – nieoficjalna nazwa państwa niemieckiego pod rządami NSDAP w latach 1933–1945 – oficjalnie państwo nosiło nazwę Rzesza Niemiecka (Deutsches Reich), używano także nazwy Rzesza Wielkoniemiecka (Großdeutsches Reich).

Historia

Nowa Wilejka dawniej nosiła nazwę Rakanciszki. W XII wieku wybudowany tu został zamek, który wznieść miał legendarny książę Holsza, protoplasta rodu Holszańskich należącego do najważniejszych rodów Wielkiego Księstwa Litewskiego (to z rodu Holszańskich pochodziła czwarta żona króla Władysława Jagiełły, matka Władysława Warneńczyka i Kazimierza Jagiellończyka). W XVI w. zamek został gruntownie przebudowany – w duchu renesansowym. Po śmierci w 1555 r. Pawła Holszańskiego, biskupa wileńskiego, zamek przeszedł na własność królowej Bony Sforzy, po czym trafił on w ręce rodu Paców. Tutaj właśnie Stefan Pac gościł w dniu 15 lipca 1636 roku króla Władysława IV Wazę. Zamek w Rakanciszkach został zburzony przez kozaków w czasie wojny polsko-rosyjskiej w 1655 roku. Jednocześnie rzezie dokonywane przez wojska moskiewskie w osiedlu i na Wileńszczyźnie doprowadziły do wyludnienia i upadku gospodarczego.

Litwini (lit. Lietuviai) – bałtycka grupa etniczna zamieszkująca głównie Litwę, a również Łotwę, USA, Niemcy, Polskę, Rosję i Białoruś, posługująca się językiem litewskim.
II wojna światowa – największy konflikt zbrojny w historii świata, trwający od 1 września 1939 do 2 września 1945 (w Europie do 8 maja 1945), obejmujący zasięgiem działań wojennych prawie całą Europę, wschodnią i południowo-wschodnią Azję, północną Afrykę, część Bliskiego Wschodu i wszystkie oceany. Niektóre epizody wojny rozgrywały się nawet w Arktyce i Ameryce Północnej. Poza większością państw europejskich i ich koloniami, brały w niej udział państwa Ameryki Północnej i Ameryki Południowej oraz Azji. Głównymi stronami konfliktu były państwa osi i państwa koalicji antyhitlerowskiej (alianci).

Stabilizacja warunków społecznych i gospodarczych XVIII w. przerwana została rozbiorami i dopiero po wybudowaniu magistrali kolejowej łączącej Warszawę z Petersburgiem otwartej w 1862 r. oraz linii kolejowej do Mińska powstał tu ważny węzeł kolejowy przyczyniając się do szybiego rozwoju gospodarczego i demograficznego. W latach 1871 – 73 wybudowano dworzec kolejowy, a stacji kolejowej w Rakanciszkach nadano nazwę Wilejka. Pod koniec wieku XIX powstały zakłady zajmujące się między innymi obróbką drewna i skór oraz produkcją kos i noży. W 1905 roku miejscowość uzyskała prawa miejskie. W 1911 r. wzniesiono neogotycki Kościół św. Kazimierza. W czasie zaborów w Nowej Wilejce otwarto szpital psychiatryczny, który jest obecnie największym zakładem pracy w dzielnicy (zatrudnia prawie 1000 osób). 20 października 1933 r. do Nowej Wilejki przyłączono pięć wsi z gminy Mickuny: Jabłonówkę, Wierzby Polskie, Poręby Górańskie, Żwirble Dolne i Żwirble Górne.

Polacy – zamieszkujący głównie obszar Rzeczypospolitej Polskiej i będący jej głównym składnikiem ludnościowym, poza granicami Polski tworzący zbiorowości polonijne.
Paweł Algimunt Holszański herbu Hippocentaurus (zm. 4 września 1555, Wilno) – książę litewski, od 1507 roku biskup łucki, od 1536 roku wileński. Był aktywnym przeciwnikiem reformacji.

W okresie II wojny światowej mieszkańcy miasteczka aktywnie uczestniczyli w polskiej konspiracji niepodległościowej, działali w Armii Krajowej oraz brali udział w powstaniu wileńskim i wyzwoleniu Wilna w 1944 r. Po II wojnie światowej większość polskich mieszkańców, w tym całą miejscową inteligencję przymusowo wysiedlono w nowe granice Polski. W tym czasie miasteczko po agresji sowieckiej 17 września 1939 r. było kolejno okupowane przez ZSRR (do 26 października 1939 r.), Republikę Litewską i ponownie wraz z tym państwem przez ZSRR (do ataku Niemiec na ZSRR 22 czerwca 1941 r.), Niemcy (do 1944 r.), a później w składzie Litewskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej należało do ZSRR do 1991. W okresie II wojny światowej katolicka i żydowska ludność Nowej Wilejki była poddawana represjom ze strony zmieniających się okupantów m.in. Szaulisi z Sonderkommando SS wymordowali tu 1159 Żydów, a węzeł kolejowy był wykorzystywany przez Sowietów do formowania transportów Polaków na Syberię i Kazachstanu, nawet jeszcze na początku lat pięćdziesiątych.

Żurawiejka – krótki, najczęściej dwuwierszowy, żartobliwy kuplet układany dla poszczególnych pułków kawalerii, oceniający w sposób żartobliwy jego historię.
Polska, oficjalnie Rzeczpospolita Polska – państwo położone w Europie Środkowej nad Morzem Bałtyckim. Graniczy z Niemcami (na zachodzie), Czechami i Słowacją (na południu), Ukrainą i Białorusią (na wschodzie), na północnym wschodzie z Litwą oraz na północy z Rosją (obwód kaliningradzki). Ponadto polska granica wyłącznej strefy ekonomicznej na Bałtyku graniczy ze strefami Danii i Szwecji.

W 1957 r. miasteczko przyłączono do Wilna.

Na początku lat dziewięćdziesiątych XX w. ośrodek odrodzenia narodowego miejscowych Polaków. W związku z tym, że Polacy są tu najliczniejszą grupą i ta wschodnia dzielnica Wilna jest położona w środku obszarów Wileńszczyzny zamieszkałych nadal w przewadze przez Polaków (60-80%) Nowa Wilejka miała zostać stolicą tworzonego w latach 1990-1991 autonomicznego Polskiego Kraju Narodowo-Terytorialnego.

Władysław III Warneńczyk (ur. 31 października 1424 w Krakowie, zm. 10 listopada 1444 pod Warną) – król Polski i najwyższy książę litewski od roku 1434, król Węgier jako Ulászló I od 1440, starszy syn Władysława Jagiełły i Zofii Holszańskiej. Na tronie Litwy Władysław nie zasiadł, księciem litewskim obwołano jego młodszego brata, Kazimierza Jagiellończyka.
Kolej Warszawsko-Petersburska, Droga Żelazna Warszawsko-Petersburska (Петербурго-Варшавская железная дорога, Petierburgo-Warszawskaja żeleznaja doroga) – historyczna linia kolejowa łącząca Warszawę z Petersburgiem w Rosji. Była to druga linia kolejowa na ziemiach ówczesnego Królestwa Polskiego, otwarta w 1862.

czytaj dalej: [2], [3]

w oparciu o Wikipedię (licencja GFDL, CC-BY-SA 3.0, autorzy, historia, edycja)