Nowe Ateny - Polski Serwis Naukowy

Smoka pokonać trudno, ale starać się trzeba.
Jeden z kilku rodzajów smoków przedstawionych w Nowych Atenach. Są tam również smoki latające, z natury rysowane.

Ilustracja znajdująca się na jednej z pierwszych stron encyklopedii wydanej w latach 1745-1746

Nowe Ateny – pierwsza polska encyklopedia powszechna, jej autorem był ks. Benedykt Chmielowski.

Starożytność – okres w historii Bliskiego Wschodu, Europy i Afryki Północnej obejmujący dzieje tych regionów od powstania pierwszych cywilizacji do politycznego upadku cesarstwa zachodniorzymskiego w 476 roku[1].

Zbiór potrzebniejszych wiadomości – druga po Nowych Atenach Benedykta Chmielowskiego polska encyklopedia, napisana przez Ignacego Krasickiego, a wydana po raz pierwszy w 1781 roku nakładem Michaela Grölla w Warszawie.

Encyklopedia miała dwa wydania, pierwsze w latach 1745–1746, drugie, uzupełnione i rozszerzone, w latach 1754–1764.

Układ i treść

Encyklopedia ks. Chmielowskiego ma układ rzeczowy, tj. hasła nie są ułożone alfabetycznie, lecz pogrupowane na działy tematyczne.

Wiadomości obejmujące kilkanaście dziedzin wiedzy zaczerpnął od ponad stu autorów, począwszy od starożytnych, np. Pliniusza Starszego, aż po sobie współczesnych; wiele z nich opatrzonych jest nie pozbawionym krytycyzmu komentarzem autora, w innych autor powołuje się na wybitne osobistości antyku, by firmować własne spostrzeżenia.

Cyklop (Kiklop, gr. Κύκλωπες Kýklōpes, łac. Cyclopes, "okrągłoocy") – w mitologii greckiej cyklopi to olbrzymy z jednym okiem pośrodku czoła, zajmujące się pasterstwem i budową ogromnych murów (cyklopowe mury). Pracowali też u Hefajstosa w kuźni i kuli pioruny dla Zeusa.

Blemmjowie (łac. Blemmyes) to mitologiczni ludzie bez głowy, z oczami, ustami i nosem na klatce piersiowej. Informacje o nich znajdują się w Historii Naturalnej Pliniusza Starszego, a także w Nowych Atenach Benedykta Chmielowskiego, choć ten ostatni autor wątpi w ich istnienie. Bezgłowe istoty lokowano najczęściej w Afryce lub w Indiach. Nazwa Blemmyes pochodzi prawdopodobnie z hebrajskiego, gdzie בלי מובו ma oznaczać bez mózgu.

To z Nowych Aten pochodzą słynne słowa KOŃ jaki jest, każdy widzi i kozy – śmierdzący rodzaj zwierząt, autor nie widział bowiem sensu w opisywaniu tak wówczas rozpowszechnionych zwierząt. Były też rady jak uchronić się przed czarami: "Nade drzwiami wilczy pysek dla prezerwatywy od czarów".

Smok – fikcyjne stworzenie, najczęściej rodzaj olbrzymiego, latającego gada. Występuje w licznych mitach i legendach oraz w literaturze i filmach. Według wielu mitów smoki obdarzone były dużą inteligencją, potrafiły posługiwać się magią, znały ludzką mowę, a także ziały ogniem. Poza tym posiadały lub strzegły rozmaitych skarbów.

Oświecenie, określane często jako wiek rozumu – nurt kulturalny oraz okres w historii Europy przypadający na lata 1688-1789. W rozumieniu szerszym: epoka w dziejach kultury europejskiej między barokiem a romantyzmem.

Poza hasłami dzieło zawiera wiele opowieści, anegdot i osobliwości, takich jak opisy potworów, na przykład smoków, cyklopów i blemmjów. Historie te, jak się współcześnie przyjmuje, miały przede wszystkim na celu wzbudzenie ciekawości u czytelnika.

Chmielowski opisał także różne kraje świata, nawet bardzo odległe, jak Chiny czy Japonia ("INSUŁY oraz Szóste w AZJI Wielkiej JAPOŃSKIE IMPERIUM''").

Anegdota (gr. anekdota – nieopublikowane) – krótka forma literacka, zawierające prawdziwe lub zmyślone opowiadanie o zdarzeniu z życia znanej postaci, żyjącej lub historycznej, lub z życia określonego środowiska czy grupy społecznej. Anegdota ma wydźwięk humorystyczny, może jednak zawierać również pierwiastki dydaktyczne. Charakterystyczną cechą gatunku jest wyraziste zakończenie i obecność niespodziewanej pointy. Anegdoty mogą być fragmentami większych utworów literackich, np. wspomnień, listów i biografii. W średniowieczu często stanowiły część kazań.

Krytyka

Nowe Ateny zostały w epoce oświecenia poddane miażdżącej krytyce i bywają do dziś cytowane jako przykład ciemnoty czasów saskich.

Pełny tytuł dzieła

Nowe Ateny Albo Akademiia Wszelkiej Sciencyi Pełna, Na Różne Tytuły Jak Na Classes Podzielona, Mądrym Dla Memoryjału, Idiotom Dla Nauki, Politykom Dla Praktyki, Melankolikom Dla Rozrywki Erygowana

Alias O Bogu, Bożków Mnóstwie, Słów Pięknych Wyborze,
Kwestyj Cudnych Wiele, O Sybillów Zbiorze,
O Zwierzu, Rybach, Ptakach, O Matematyce,
O Cudach Świata, Ludzi Rządach, Polityce,
O Językach I Drzewach, O Żywiołach, Wierze,
Hieroglifikach, Gadkach, Narodów Manierze,
Co Kraj Który Ma W Sobie Dziwnych Ciekawości,
Cały Świat Opisany Z Gruntu W Słów Krótkości.

Co Wszystko Stało Się Wielką Pracą Autora Tu Enigmatice Wyrażonego:

Imię Wiosna Zaczyna Wielkiej Nocy Blisko:
Głowę W Piwie y Miodzie Zawraca Nazwisko.

To Jest Przez Xiędza Benedykta Chmielowskiego Dziekana Rohatyńskiego, Firlejowskiego, Podkamienieckiego Pasterza.

Zobacz też

Zbiór potrzebniejszych wiadomości

Linki zewnętrzne

Tekst Nowych Aten

Skan oryginalnego wydania na PBI