Nowogródzka Brygada Kawalerii - Polski Serwis Naukowy

Nowogródzka Brygada Kawalerii (Now. BK) – wielka jednostka kawalerii Wojska Polskiego II RP.

Okres międzywojenny

1 kwietnia 1937 Brygada Kawalerii "Baranowicze" przemianowana została na Nowogródzką Brygadę Kawalerii. Brygada rozlokowana była na terenie Okręgu Korpusu Nr IX z wyjątkiem 3 Pułk Strzelców Konnych, który stacjonował w garnizonie Wołkowysk na terenie Okręgu Korpusu Nr III.

Płock – miasto na Pojezierzu Dobrzyńskim i w Kotlinie Płockiej, nad Wisłą, w województwie mazowieckim, powiat grodzki, siedziba powiatu płockiego; historyczna stolica Mazowsza, stolica rzymskokatolickiej diecezji płockiej (1075); siedziba władz Kościoła Starokatolickiego Mariawitów i mariawickiej diecezji warszawsko-płockiej, port rzeczny, rafineria ropy naftowej (1964), szkoły wyższe, teatry, muzea.

Sierpc – miasto w województwie mazowieckim, siedziba władz powiatu sierpeckiego, położone nad rzeką Sierpienicą przy jej ujściu do Skrwy. W latach 1975-1998 miasto administracyjnie należało do województwa płockiego. Według danych z 30 czerwca 2009 miasto miało 18 653 mieszkańców 36.

Organizacja pokojowa brygady w latach 1937-1939.

Dowództwo Nowogródzkiej Brygady Kawalerii w Baranowiczach

25 Pułk Ułanów Wielkopolskich w Prużanie

26 Pułk Ułanów Wielkopolskich im. Hetmana Wielkiego Litewskiego Jana Karola Chodkiewicza w Baranowiczach

27 Pułk Ułanów im. Króla Stefana Batorego w Nieświeżu

3 Pułk Strzelców Konnych im. Hetmana Stefana Czarnieckiego w Wołkowysku

9 Dywizjon Artylerii Konnej w Baranowiczach

9 Szwadron Pionierów w Baranowiczach

9 Szwadron Łączności w Baranowiczach

Szwadron Zapasowy 25 Pułku Ułanów Wielkopolskich w Łukowie

Szwadron Zapasowy 26 Pułku Ułanów Wielkopolskich w Łukowie

Szwadron Zapasowy 27 Pułku Ułanów w Łukowie

Szwadron Zapasowy 3 Pułku Strzelców Konnych w Wołkowysku

3 pułk strzelców konnych

Udział w kampanii wrześniowej 1939

Nowogródzka BK pod dowództwem gen. bryg. Władysława Andersa została zmobilizowana 23 marca 1939 w wyniku mobilizacji alarmowej i wraz z 20 DP przetransportowana w rejon Sierpca i Płocka. Weszła w skład Armii "Modlin". 8 sierpnia brygada postawiona została w stan alarmu i skierowana nad granicę Prus Wschodnich w rejon Lidzbarka, gdzie jej zadaniem była osłona zachodniego skrzydła armii.

Wisła (łac. i ang. Vistula, niem. Weichsel) – najdłuższa rzeka Polski, o długości 1047 km. Jest także najdłuższą rzeką w zlewisku Morza Bałtyckiego.

Bitwa pod Tomaszowem Lubelskim – w istocie dwie bitwy. Pierwsza miała miejsce w dniach 17-20 września 1939 roku, druga trwała od 22 do 27 września 1939 roku. Była to druga po bitwie nad Bzurą największa batalia kampanii wrześniowej. W pierwszej bitwie udział brały zjednoczone Armie "Kraków" i "Lublin" pod dowództwem gen. Tadeusza Piskora. W drugiej walczyły wojska Frontu Północnego utworzone z Armii "Modlin" generała Emila Przedrzymirskiego, dowodzone przez Stefana Dęba-Biernackiego. W pierwszej bitwie pod Tomaszowem Lubelskim brało udział największe polskie zgrupowanie pancerne ok 80 wozów bojowych, w tym 22 czołgi typu 7 TP.

1 września broniła pozycji na zachód od Mławy przed niemiecką 217 Dywizją Piechoty gen. mjr. Richarda Baltzera. W dniach 2–3 września osłaniała zachodnie skrzydło armii pod Lidzbarkiem. 4 września wykonała udany odciążający atak na Petrykozy, gdzie zdobyła licznych jeńców i sprzęt. Po przełamaniu polskiej obrony pod Mławą rozpoczęła odwrót w kierunku Płocka. Tego samego dnia jej oddziały weszły w skład Grupy Operacyjnej Kawalerii gen. Władysława Andersa. Brygada została skierowana do obrony odcinka Wisły między Dobrzyniem a Czerwińskiem.

Kwatermistrz (ang. Quartermaster) – oficer dowództwa (sztabu), który dowodzi w polu (w czasie wojny) z ramienia dowódcy (szefa sztabu) kwatermistrzostwem (tyłami), kieruje działalnością podległych mu szefów służb w zakresie zaopatrzenia i obsługi wojsk, organizuje dowóz i ewakuację, a na wyższych szczeblach - komunikację na obszarze tyłów oraz jest odpowiedzialny za organizację tyłów (etapów); w czasie pokoju kieruje gospodarką jednostki wojskowej będącej oddziałem gospodarczym (na wyższych szczeblach powierzonymi mu działami gospodarki) i prowadzi szkolenie podległych mu kadr. Aktualnie w Siłach Zbrojnych RP pojęcia kwatermistrz – kwatermistrzostwo, zastąpione zostały pojęciami: szef logistyki – logistyka. Funkcja kwatermistrza znana jest także w straży pożarnej, skautingu i harcerstwie.

Lubaczów (ukr. Любачів, ros. Любачев) – miasto i gmina w południowo-wschodniej Polsce, w województwie podkarpackim, w powiecie lubaczowskim, położone na Płaskowyżu Tarnogrodzkim, u ujścia rzeczki Sołotwy do Lubaczówki, blisko granicy państwa z Ukrainą.

6 września gen. Anders został wezwany do Rembertowa, gdzie dowiedział się, że wraz ze swoją jednostką przechodzi pod rozkazy gen. Juliusza Rómmla – dowódcy tworzącej się Armii "Warszawa". 12 września Brygada dostała rozkaz uderzenia na Mińsk Mazowiecki. Natarcie ruszyło z Wiązowny 13 września wraz z Wołyńską Brygadą Kawalerii. 27 Pułk Ułanów po ciężkich walkach z niemiecką 11 Dywizją Piechoty gen. por. Maxa Bocka zdobył Maliszew (w ramach tej walki odbyła się jedna z pięciu szarż kawaleryjskich kampanii wrześniowej, w której wziął udział głównie pierwszy szwadron pułku; szarża załamała się pod ogniem niemieckich ckm, ale ułani pieszo w bardzo dramatycznym boju na bagnety zdobyli Maliszew), a 26 Pułk Ułanów Wielkopolskich dotarł do toru kolejowego i zatrzymał się. Odwodowy 25 Pułk Ułanów Wielkopolskich zdobył Grzechowiska. Ostatecznie atak został jednak zatrzymany wobec braku zapowiadanego wsparcia Armii "Modlin", a oddziały zawrócone. Ponieważ kawaleria nie byłaby przydatna do obrony Warszawy, gen. J. Rómmel nakazał GO gen. Andersa wycofanie się na południe.

Mława – miasto i gmina w województwie mazowieckim, w powiecie mławskim. Miasto powiatowe leżące na Mazowszu, na Wzniesieniach Mławskich, w pobliżu rz. Mławki, tuż przy granicy z województwem warmińsko-mazurskim. W latach 1975-1998 miasto administracyjnie należało do województwa ciechanowskiego. Wg danych z 26 czerwca 2009 miasto posiadało 30 423 mieszkańców.

Dowództwo – zespół ludzi, wraz z dowódcą, zajmujących się kierowaniem formacją wojskową lub zespołem ludzi. Najczęściej stosowane w terminologii wojskowej, rzadziej w terminologii cywilnej.

Dotarłszy na Lubelszczyznę, Brygada podporządkowała się gen. Stefanowi Dąb-Biernackiemu, dowódcy Frontu Północnego. Po ciężkich walkach pod Tomaszowem Lubelskim w dniach 22–24 września tylko część Brygady zdołała przerwać się przez niemiecki pierścień okrążenia. Po przebiciu się przez pozycje niemieckie pod Krasnobrodem Brygada ruszyła w kierunku Lubaczowa, gdzie 27 Pułk Ułanów drugi raz w trakcie wojny wykonał nieudaną szarżę na stanowiska niemieckiego batalionu piechoty pod miejscowością Morańce. Poległo w niej lub odniosło rany 80 ułanów i oficerów. Zginęli dowódcy szwadronów rtm. Józef Kwieciński, por. Stefan Olszewski i mjr Włodzimierz Lizoń. Rankiem 27 września Niemcy uderzyli na brygadę siłami piechoty, artylerii i czołgów, powodując rozproszenie się kawalerii po okolicznych lasach.

Związek taktyczny (do 1945 używano także określenia wielka jednostka) – jednostka organizacyjna wojska przeznaczona do prowadzenia wspólnych działań bojowych. Związki taktyczne występują zazwyczaj we wszystkich rodzajach sił zbrojnych. Wyróżnia się wśród nich:

Krasnobród – miasto w województwie lubelskim, w powiecie zamojskim nad Wieprzem, na terenie Krasnobrodzkiego Parku Krajobrazowego; liczy 3004 mieszkańców (2007, GUS). Prawa miejskie posiadał w latach 1576-1869, przywrócone 30 grudnia 1994 r.

Organizacja wojenna i obsada personalna brygady 1 września 1939

W nawiasach podano nazwy jednostek mobiliujących.

Kwatera Główna Nowogródzkiej Brygady Kawalerii

Dowództwo (pod względem materiałowym 26 Pułk Ułanów Wielkopolskich)

dowódca – gen. bryg. Władysław Anders (do 11 IX 1939)

zastępca dowódcy – płk kaw. Kazimierz Żelisławski (12-24 IX 1939 dowódca brygady)

oficer ordynansowy - rtm. Olgierd Ślizień

szef służby sprawiedliwości - kpt. aud. Bolesław Teodor Stypułkowski

Sztab

szef sztabu - mjr dypl. Adam Sołtan

oficer operacyjny - kpt. dypl. Paweł Gil

pomocnik oficera operacyjnego - rtm. rtm. Władysław Zgorzelski

oficer informacyjny - por. dypl. Zbigniew Kiedacz

pomocnik oficera informacyjnego - por. obs. Wacław Zacharewicz (poległ 23 IX)

dowódca łączności - Jan Zbigniew Trojanowski

kwatermistrz – kpt. dypl. Tadeusz Bartoszewski

naczelny lekarz - kpt. dr med. Bolesław Tomaszewski

naczelny lekarz weterynarii - kpt. lek. wet. Aleksander Zbigniew Hollitscher

oficer transportowy - rtm. rez. Alfred Reliszko

komendant Kwatery Głównej – mjr st. spocz. Włodzimierz Lizoń (poległ 26 IX)

Szwadron Sztabowy (Dowództwo Now. BK)

dowódca – rtm. Zygmunt Lassota

Pluton Gospodarczy - ppor. rez. Ignacy Prusakiewicz (poległ 26 IX)

Poczta Polowa nr 178 (mobilizowana w Białymstoku przez Dyrekcję Okręgu Poczt i Telegrafu Warszawa)

dyrektor - NN

Sąd Polowy nr 49 (Dowództwo Now. BK)

szef – kpt. Bolesław Teodor Stypułkowski

9 Samodzielny Pluton Karabinów Maszynowych (25 Pułk Ułanów Wielkopolskich)

dowódca – por. rez. Mieczysław Wiewiórowski

25 Pułk Ułanów Wielkopolskich

Garnizon Wołkowysk - garnizon w Wołkowysku zajmowany kolejno przez instytucje i jednostki wojskowe Armii Imperium Rosyjskiego, Wojska Polskiego II RP i Armii Czerwonej.

Prusy Wschodnie (niem. Ostpreußen) – część Królestwa Pruskiego, a potem zjednoczonych w XIX w. Niemiec (do 1945 r.). Prowincja Prusy Wschodnie powstała w 1772 r. z części ziem Polski (Warmii) oraz Prus Książęcych (z wyłączeniem Kwidzyna). Stolicą prowincji był Królewiec. W maju 1939 roku prowincja miała powierzchnię 36 991,71 km² i liczyła 2 488 122 mieszkańców.

dowódca – płk Bohdan Kazimierz Stachlewski

26 Pułk Ułanów Wielkopolskich im. Hetmana Wielkiego Litewskiego Jana Karola Chodkiewicza

dowódca – płk dypl. Ludwik Tadeusz Schweitzer

27 Pułk Ułanów im. Króla Stefana Batorego

dowódca – ppłk Józef Pająk

4 Pułk Strzelców Konnych Ziemi Łęczyckiej

dowódca – ppłk Zygmunt Marszewski

9 Dywizjon Artylerii Konnej

Czerwińsk nad Wisłą – wieś w Polsce położona w województwie mazowieckim, w powiecie płońskim. Miejscowość jest siedzibą gminy Czerwińsk nad Wisłą. Znajduje się tutaj niewielka przystań żeglugi śródlądowej na Wiśle.

Działdowo (niem. Soldau) – miasto i gmina w województwie warmińsko-mazurskim, w powiecie działdowskim. Miasto jest położone nad rzeką Działdówką (nazwa odcinka rzeki Wkry). W latach 1975-1998 miasto administracyjnie należało do województwa ciechanowskiego. Jest największym miastem powiatu działdowskiego, na 11. miejscu w województwie warmińsko-mazurskim, oraz na 213 miejscu w Polsce.

dowódca – ppłk Tadeusz Erazm Rohoziński

91 Dywizjon Pancerny (4 Batalion Pancerny)

dowódca – mjr Antoni Śliwiński

5 Batalion Strzelców (III/32 Pułku Piechoty w Działdowie)

dowódca – mjr Piotr Perucki

89 Bateria Artylerii Przeciwlotniczej Motorowa Typ "B" (9 Dywizjon Artylerii Przeciwlotniczej)

dowódca – kpt. Janusz Klimontowicz (podporządkowana dowódcy 8 DP)

Szwadron Kolarzy Nr 9 (3 Pułk Strzelców Konnych)

Wiązowna – wieś w Polsce położona w województwie mazowieckim, w powiecie otwockim, w gminie Wiązowna. Wiązowna dzieli się na Wiązownę Gminną i Kościelną. W Wiązownie Kościelnej znajduje się przy ulicy Kościelnej kościół, który liczy około 200 lat. Parafia jest pod wezwaniem św. Wojciecha.

Dowództwo Okręgu Korpusu Nr IX (DOK IX) - terytorialny organ Ministerstwa Spraw Wojskowych okresu II RP, pełniący funkcje administracyjno-gospodarcze, mobilizacyjne i garnizonowo-porządkowe z siedzibą w garnizonie Brześć.

dowódca – por. Leszek Edward Irzyłowski vel Iżyłowski

Szwadron Pionierów Nr 9 (26 Pułk Ułanów Wielkopolskich)

dowódca – rtm. Władysław Wojnikonis

Szwadron Łączności Nr 9 (26 Pułk Ułanów Wielkopolskich)

dowódca – kpt. Ryszard Aleksander Bajzert

Pluton Konny Żandarmerii Nr 9 (Pluton Żandarmerii Baranowicze)

dowódca – ppor. Adam Daszewski

Drużyna Parkowa Uzbrojenia nr 941 (9 Dywizjon Artylerii Konnej)

Warszawa (miasto stołeczne Warszawa) (wymowa ?/i) – stolica i największe miasto Polski, położone w środkowo-wschodniej części kraju, na Mazowszu nad Wisłą.

Zbigniew Stanisław Kiedacz (ur. 11 września 1911 w Drohobyczu, zm. 23 września 1944 pod Civitella di Romagna) – podpułkownik dyplomowany kawalerii Wojska Polskiego.

dowódca - NN

Park Intententury Typ II Nr 941 (26 Pułk Ułanów Wielkopolskich)

komendant - NN

Pluton Sanitarny Konny Nr 89 (3 Pułk Strzelców Konnych)

dowódca – kpt. dr Bolesław Tomaszewski

Kolumna Taborowa Kawalerii Jednokonna Typ I Nr 941 (25 Pułk Ułanów Wielkopolskich)
Kolumna Taborowa Kawalerii Jednokonna Typ I Nr 942 (25 Pułk Ułanów Wielkopolskich)
Kolumna Taborowa Kawalerii Jednokonna Typ I Nr 943 (Szwadron Zapasowy 25 Pułku Ułanów Wielkopolskich)
Kolumna Taborowa Kawalerii Jednokonna Typ I Nr 944 (Szwadron Zapasowy 26 Pułku Ułanów Wielkopolskich)
Kolumna Taborowa Kawalerii Jednokonna Typ I Nr 945 (Szwadron Zapasowy 27 Pułku Ułanów)

Front Północny (inna nazwa: Grupa Armii gen. Dąb-Biernackiego) - związek operacyjny Wojska Polskiego utworzony w czasie kampanii wrześniowej rozkazem Wodza Naczelnego marszałka Edwarda Rydza-Śmigłego 10 września 1939.

Władysław Anders (ur. 11 sierpnia 1892 w Błoniu, zm. 12 maja 1970 w Londynie) – generał broni Wojska Polskiego, Naczelny Wódz Polskich Sił Zbrojnych w latach 1944-1945.

dowódca - por. rez. Harald Krusche

Kolumna Taborowa Kawalerii Jednokonna Typ I Nr 358 (3 Pułk Strzelców Konnych)
Warsztat Taborowy nr 344 (3 Pułk Strzelców Konnych)

Pododdziały przydzielone:

Batalion ON "Mazury I" – kpt. Kazimierz Mordzewski

I pluton 53 Eskadry Obserwacyjnej – kpt. obs. Stanisław Sawczyński

Jednostki podporządkowane dowódcy Okręgu Korpusu Nr IX:

Ośrodek Zapasowy Nowogródzkiej BK "Łuków" w Łukowie (Szwadron Zapasowy 25 Pułku Ułanów Wielkopolskich)

dowódca - płk Włodzimierz Kownacki

Szwadron Marszowy Nr 1 (Szwadron Zapasowy 25 Pułku Ułanów Wielkopolskich)

Szwadron Marszowy Nr 2 (Szwadron Zapasowy 26 Pułku Ułanów Wielkopolskich)

Szwadron Marszowy Nr 3 (Szwadron Zapasowy 27 Pułku Ułanów)

Szwadron Marszowy Nr 4 (3 Pułk Strzelców Konnych)

Uzupełnienie Marszowe 9 Szwadronu Kolarzy (3 Pułk Strzelców Konnych)

Uzupełnienie Marszowe 9 Szwadronu Pionierów (Szwadron Zapasowy 26 Pułku Ułanów Wielkopolskich)

Uzupełnienie Marszowe 9 Szwadronu Łączności (Szwadron Zapasowy 26 Pułku Ułanów Wielkopolskich)

Bibliografia

Piotr Zarzycki, Plan mobilizacyjny „W”, Wykaz oddziałów mobilizowanych na wypadek wojny, Pruszków 1995, ISBN 83-85621-87-3.

Ludwik Głowacki, Działania wojenne na Lubelszczyźnie w roku 1939, Wydawnictwo Lubelskie, wyd. II, Warszawa 1986, ISBN 83-222-0377-2.

Tadeusz Jurga: Wojsko Polskie : krótki informator historyczny o Wojsku Polskim w latach II wojny światowej. 7, Regularne jednostki Wojska Polskiego w 1939 : organizacja, działania bojowe, , uzbrojenie, metryki związków operacyjnych, dywizji i brygad. Warszawa : Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej 1975.