Nowy Port - Polski Serwis Naukowy

Nowy Port (kaszb. Fôrwôter, niem. Neufahrwasser) – osiedle Gdańska położone przy ujściu Martwej Wisły. Graniczy od zachodu z Brzeźnem, od południa z Letnicą, a przez Martwą Wisłę ze Stogami z Przeróbką. Dzielnica ma charakter mieszkaniowo-portowy, dawniej mieszkaniowo-portowo-przemysłowy. Wzdłuż nabrzeży rozciągają się tereny Portu Gdańsk.

Pobrzeże Kaszubskie (313.51), (kasz. Kaszëbsczi Ùbrzég) – mezoregion fizycznogeograficzny znajdujący się na obszarze administracyjnym Gdańska, Sopotu, Gdyni oraz powiatów wejherowskiego i puckiego, wszystkie te powiaty leżą w województwie pomorskim. Pobrzeże Kaszubskie jest częścią Pobrzeża Gdańskiego. Występują tu kępy: Ostrowska, Swarzewska, Pucka, Oksywska i Redłowska, kępy są poprzedzielane pradolinami. Przez mezoregion przepływa wiele krótkich rzek wpływających do Zatoki Puckiej. Pod względem gospodarczym widać sporą różnicę pomiędzy północą a południem. Południowa część regionu cechuje się wysokim stopniem urbanizacji i industrializacji (między innymi Port w Gdyni). Część północna regionu wykorzystywana jest przede wszystkim turystycznie jednakże znajdują się tu też porty rybackie: port Puck i port Władysławowo.
Królestwo Prus (niem. Königreich Preußen) – oficjalny tytuł państwa prusko-brandenburskiego po roku 1701 wraz z pozostałymi domenami dynastii Hohenzollernów w latach 1701-1918, od 1871 roku wchodzące w skład Cesarstwa Niemieckiego.

Na terenie osiedla znajduje się jedna z dwóch czynnych zajezdni tramwajowych w Gdańsku oraz dwie nieczynne w ruchu pasażerskim stacje kolejowe, które w latach 1951−2003 obsługiwała Szybka Kolej Miejska w Trójmieście.

Toponimia

Dawniejsza, niemiecka nazwa dzielnicy "Neufahrwasser" pochodzi od Neues Fahrwasser, czyli "nowy tor wodny" i w XVIII wieku oznaczała pierwotnie akwen pomiędzy wybrzeżem w Nowym Porcie a wyspą w miejscu dzisiejszego półwyspu Westerplatte, obecny Kanał Portowy. Nazwę tę przeniesiono następnie na powstającą od 1772, położoną nad Kanałem Portowym osadę. W języku polskim pod koniec XIX wieku zaczęto używać nazwy w brzmieniu Nowyport lub Nowy Port, co dobrze określało dzielnicę w stosunku do "starego" portu Gdańska położonego na Motławie.

Waldemar Nocny (ur. 22 czerwca 1951 w Gdańsku-Świbnie) - historyk, pedagog; wiceprezydent Miasta Gdańska ds. polityki społecznej w latach 2002-2005. Absolwent Uniwersytetu Gdańskiego.
Bierbrauerei Richard Fischer, browar w Gdańsku-Nowym Porcie, który funkcjonował w latach 1708-1945 przy Weichselstr (ul. Starowiślna) 2. Jeden z trzech browarów należących do rodziny Fischer. Pozostałe to: Brauerei Paul Fischer Inh. Frau Johanna Wenkel oraz Brauerei A.Fischer jun. Inh. Rud. Winkelhausen. Obecnie, choć zachowały się resztki zabudowań, nie istnieje.

Warunki naturalne

Terminal promowy Polskiej Żeglugi Bałtyckiej

Falowiec w Nowym Porcie

Nowy Port jest dzielnicą mieszkaniowo-portową, dawniej mieszkaniowo-portowo-przemysłową, znajdującą się w północnej części miasta nad brzegiem morza. Dzielnica w całości leży w mezoregionie Pobrzeże Kaszubskie, zachodnia i północno-zachodnia granica dzielnicy (ze Stogami z Przeróbką) jest granicą pomiędzy mezoregionami – Stogi leżą już na Mierzei Wiślanej.

Stacja czołowa - rodzaj stacji kolejowej, z której wybiega tylko jeden szlak kolejowy, czyli możliwy jest wyjazd tylko w jednym kierunku. Najczęściej stacje takie umiejscowione są na końcach linii kolejowych lub w miejscach gdzie inne przeprowadzenie linii kolejowej nie byłoby możliwe ze względu na trudne usytuowanie geograficzne. Taka konstrukcja dworca jest wygodniejsza dla pasażerów. Wejście na dworzec jest umieszczone przy czole dworca, przez co pasażerowie mają łatwy dostęp do wszystkich pociągów na dworcu. Nie jest także potrzebne budowanie przejść podziemnych z peronu na peron.
Zakon Braci Mniejszych (łac. Ordo Fratrum Minorum, pot. franciszkanie) – katolicka wspólnota zakonna z grupy zakonów żebrzących. Założona w 1209 przez św. Franciszka z Asyżu. Zakon ten w 1517 r. na mocy bulli Ite et vos ad vineam meam został podzielony na Zakon Braci Mniejszych zwanych Obserwantami, oraz Zakon Braci Mniejszych Konwentualnych. W 1619 r. pełną niezależność uzyskała trzecia gałąź: Zakon Braci Mniejszych Kapucynów. Wszystkie trzy zakony są oparte na tej samej regule, napisanej przez św. Franciszka i zatwierdzonej przez papieża Honoriusza III 29 listopada 1223 r. Posiadają wspólne dziedzictwo historyczne i duchowe. Różne konstytucje oraz przełożeni stanowią jednakże o ich odrębności prawnej.

Na terenie Nowego Portu znajduje się stacja meteorologiczna. Temperatury notowane w Nowym Porcie są minimalnie niższe niż te obserwowane w innych okolicznych stacjach. Różnica ta jest szczególnie widoczna wiosną i jesienią.

Zabudowa

Obiekty portowe

Znaczna część terenu dzielnicy, położona wzdłuż Kanału Portowego i Martwej Wisły, leży w granicach morskiego portu Gdańsk. Zarząd przedsiębiorstwa Morski Port Gdańsk SA ma siedzibę przy ul. Zamkniętej 18. Najważniejsze obiekty portowe w Nowym Porcie to, zaczynając od zachodu:

Basen Władysława IV z nabrzeżami WOC I i WOC II;

nad Kanałem Portowym:

Wolny Obszar Celny w Gdańsku (zwany w skrócie "WOC") to wyodrębniona strefa portu Gdańsk, gdzie obowiązuje jednolity system celny. Leży w obrębie dzielnicy Nowy Port i graniczy od zachodu z Parkiem Brzeźnieńskim. WOC obejmuje całkowicie portowy Basen Władysława IV (z nabrzeżami WOC I i WOC II) w porcie wewnętrznym nieopodal wejścia do Kanału Portowego. W ostatnich latach widać wyraźną tendencję do przeładunku owoców (głównie banany i cytrusy) i samochodów. Gdański WOC dysponuje bezpośrednim połączeniem z pozostałą siecią kolejową na obszarze portowym (nadzór nad transportami szynowymi odbywa się w dyspozytorni na stacji rozrządowej Gdańsk Zaspa Towarowa).
Toponimia (toponomastyka, toponomia, toponimika; z gr. topos - miejsce, onoma - nazwa) - dział językoznawstwa zajmujący się badaniem znaczenia i pochodzenia nazw geograficznych.

Nabrzeże Kpt. Ziółkowskiego;

Kapitanat Portu Gdańsk przy ul. Przemysłowej 4;

Terminal promowy Polskiej Żeglugi Bałtyckiej przy ul. Przemysłowej 1;

Nabrzeże Oliwskie;

oraz, na południowym skraju dzielnicy, nad Martwą Wisłą;

Nabrzeże Zbożowe.

Przy ul. Na Zaspę 57 znajduje się siedziba Portowej Straży Pożarnej "Florian", której oddział I stacjonuje w Nowym Porcie.
Z portem gdańskim związany jest też Morski Oddział Straży Granicznej, którego komenda zlokalizowana jest w zabytkowych koszarach przy ul. Oliwskiej 35.

Obiekty mieszkalne

Kościół pw. św. Jadwigi

Zabudowę mieszkaniową Nowego Portu można podzielić na dwie zasadnicze części: starszą, w której dominują przedwojenne kamienice, często w złym stanie technicznym, oraz nowszą, w której dominują bloki z prefabrykatów, w tym jedyny poza Przymorzem Wielkim falowiec.

Ośrodek Dokumentacji Sztuki Tadeusza Kantora „Cricoteka”, to instytucja kultury powstała w roku 1981, działająca pod adresem ul. Szczepańska 2 w Krakowie.
Wolne Miasto Gdańsk (niem. Freie Stadt Danzig) – istniejące w okresie międzywojennym autonomiczne miasto-państwo pod ochroną (protection) Ligi Narodów.

Zabytki

Na terenie Nowego Portu znajdują się następujące obiekty wpisane do rejestru zabytków:

zespół urbanistyczny osady portowej, pochodzący z XVIII wieku (nr rej.: 846 z 8 VI 1982)

zespół kościoła parafialnego pw. św. Jadwigi przy ul. ks. Góreckiego 18 (nr rej.: 937 z 4 VII 1985), obejmujący:

kościół, wzniesiony w latach 1856–58

dom parafialny, wzniesiony w 1925

murowano-drewniana plebania, pochodząca z 1920 (obecnie dom mieszkalny)

drewniany budynek gospodarczy, wzniesiony w 1920

Morski Kościół Misyjny franciszkanów reformatów pw. Niepokalanego Serca Marii przy ul. Oliwskiej 2, wzniesiony w latach 1902–04 jako kościół ewangelicki (nr rej.: 936 z 4 VII 1985)

Latarnia morska

latarnia morska "Wieża Pilotów" przy ul. Przemysłowej 6a, wzniesiona w latach 1893–94 (nr rej.: A-1797 z 30 XI 2006), pełniąca obecnie funkcję muzealną

dworek przy ul. Starowiślnej 2, wzniesiony w pierwszej połowie XIX wieku, prawdopodobnie dla Matthiasa Broschkego (nr rej.: 420 z 30 X 1971 - w rejestrze zabytków błędnie określany jako dawna karczma), od jednego z późniejszych właścicieli zwany Dworem Fischera; do 2008 użytkowany jako dom mieszkalny, obecnie – po wykwaterowaniu lokatorów – niezamieszkały

łaźnia z salą gimnastyczną przy ul. Strajku Dokerów 5, pochodząca z 1905 (nr rej.: A-1829 z 10 VII 2009, obecnie Centrum Sztuki Współczesnej)

Przygotowywane są decyzje o wpisie do rejestru kolejnych obiektów, m.in. kamienicy z 1883 przy ul. Rybołowców 9 i socrealistycznego "Morskiego Domu Kultury" z 1954 przy ul. Marynarki Polskiej 15.

Pętla (pętlica) – element infrastruktury służący do zmiany kierunku ruchu pojazdu w postaci odcinka trasy (toru, jezdni) zakrzywionego w planie o 180°.
Twierdza Wisłoujście – zabytkowa twierdza w Gdańsku nad Martwą Wisłą, przy dawnym ujściu Wisły do Zatoki Gdańskiej. Znajduje się nieopodal osiedla Wisłoujście, Westerplatte i Portu Północnego.

Inne ważne obiekty zabytkowe, niewpisane do rejestru to m.in. zespół koszarowy z l. 1883-85 przy ul. Kasztanowej i Oliwskiej, zajezdnia tramwajowa przy ul. Władysława IV czy kilka domków robotniczych przy ul. Wilków Morskich (pozostałość osiedla wybudowanego przez Fundację Abegga, w latach 1891-94).

Morski Dom Kultury

Zajezdnia tramwajowa przy ul. Władysława IV

Parafia pw. Świętej Jadwigi Śląskiej w Gdańsku − parafia rzymskokatolicka usytuowana w Gdańsku-Nowym Porcie. Należy do dekanatu Gdańsk-Wrzeszcz, który należy z kolei do archidiecezji gdańskiej.
II wojna światowa – największy konflikt zbrojny w historii świata, trwający od 1 września 1939 do 2 września 1945 (w Europie do 8 maja 1945), obejmujący zasięgiem działań wojennych prawie całą Europę, wschodnią i południowo-wschodnią Azję, północną Afrykę, część Bliskiego Wschodu i wszystkie oceany. Niektóre epizody wojny rozgrywały się nawet w Arktyce i Ameryce Północnej. Poza większością państw europejskich i ich koloniami, brały w niej udział państwa Ameryki Północnej i Ameryki Południowej oraz Azji. Głównymi stronami konfliktu były państwa osi i państwa koalicji antyhitlerowskiej (alianci).

czytaj dalej: [2], [3]

w oparciu o Wikipedię (licencja GFDL, CC-BY-SA 3.0, autorzy, historia, edycja)