Nowy Wiśnicz - Polski Serwis Naukowy

Jeden z drewnianych domów w Nowym Wiśniczu na rysunku Matejki

Nowy Wiśnicz – miasto w woj. małopolskim, w powiecie bocheńskim, siedziba gminy miejsko-wiejskiej Nowy Wiśnicz. Położone jest na Pogórzu Wiśnickim przy drodze wojewódzkiej nr 965 z Bochni do Limanowej, w odległości 8 km od Bochni.

Województwo małopolskie – jedno z 16 województw Polski. W obecnym kształcie powstało 1 stycznia 1999 r. w wyniku reformy administracyjnej. Województwo zajmuje powierzchnię 15 108 km² i jest jednym z mniejszych regionów Polski (12 miejsce w kraju). Pod względem liczby mieszkańców (3 mln 287 tys. osób) województwo znajduje się na 4 miejscu w Polsce. Gęstość zaludnienia jest tu jedną z najwyższych w kraju (małopolskie – 217 osób/km², średnia krajowa – 122 osób/km²).

Powiat bocheński - powiat w Polsce (województwo małopolskie), utworzony w 1999 roku w ramach reformy administracyjnej. Jego siedzibą jest miasto Bochnia. Partnerem powiatu jest niemiecki powiat Saarlouis.

Według danych z 31 grudnia 2006 miasto miało 2741 mieszkańców.

W latach 1976-1982 miejscowość była siedzibą gminy Nowy Wiśnicz-Lipnica. W latach 1975-1998 miasto administracyjnie należało do woj. tarnowskiego.

Urodził się tutaj Jan Brzękowski, polski poeta, pisarz i teoretyk poezji.

Historia

W XII wieku Nowy Wiśnicz był notowany jako wieś klasztorna. W XIV wieku był własnością Kmitów, a następnie Lubomirskich. Prawa miejskie otrzymał w 1616 roku za sprawą Stanisława Lubomirskiego. Znaczną część drewnianej zabudowy miasta strawił 3 lipca 1863 wielki pożar miasta. Obecnie stan prawny zamku w Nowym Wiśniczu jest nieuregulowany i administruje nim od 1 września 2009 roku Muzeum Ziemi Wiśnickiej.

Kamionna (801 m n.p.m., na dawnych mapach 805 m) – szczyt górski w Beskidzie Wyspowym, graniczący od północy z Pogórzem Wiśnickim. Dawniej zwany również Makowicą lub Jeziernikiem (a przez miejscowych również Patrią).

Jan Alojzy Matejko (ur. w czerwcu 1838 w Krakowie, zm. 1 listopada 1893 w Krakowie) – malarz polski, twórca obrazów historycznych i batalistycznych, historiozof.

Zabytki

Istniejące:

zamek Kmitów rozbudowany w XVII w. przez Lubomirskich, z fortyfikacjami bastionowymi,

klasztor karmelitów bosych (obecnie Zakład Karny Nowy Wiśnicz),

kościół pw. Wniebowzięcia NMP,

ratusz miejski,

dom Macieja Trapoli z XVII w.,

kolumna z 1646 r. z napisem „In signum crucis, Christe salva nos” (obok Liceum Plastycznego);

Nieistniejące:

Kobyla Góra - wzniesienie (364 m) wchodząca w skład Wiśnicko-Lipnickiego Parku Krajobrazowego, na terenie wsi Chronów, przy granicy z Borówną), w pobliżu Lipnicy Murowanej.

Cmentarz żydowski w Nowym Wiśniczu - został założony przed 1641 rokiem i zajmuje powierzchnię 1,8 ha, na której zachowało się dwieście pięćdziesiąt nagrobków spośród których najstarszy pochodzi z 1667 roku. Macewy cechują się dobrym stanem zachowania i bogatą ornamentyką. Na cmentarzu spoczywają wybitni rabini (m.in. Nuta Lipszyc i Naftali Rubin) oraz żołnierze żydowscy polegli w czasie I wojny światowej.

kościół Karmelitów pw. Chrystusa Zbawiciela z lat 1622-30, zburzony przez Niemców w latach 1942-44 r.,

drewniane podcieniowa zabudowa rynku (uwieczniona przez Jana Matejkę).

Przyroda i turystyka

Miasto leży na obszarze Wiśnicko-Lipnickiego Parku Krajobrazowego. Walorami miasta są cenne zabytki architektoniczne i nieskażona przyroda. W bliskiej okolicy znajduje się kilka obiektów chronionej przyrody:

Ratusz w Nowym Wiśniczu - budynek został wybudowany w latach 1616-1620 w stylu wczesnobarokowym przez Stanisława Lubomirskiego według projektu włoskiego architekta Macieja Trapolę i przebudowany po pożarze w latach 1864-1865. Mieści się pośrodku Rynku.

Przełęcz Rozdziele (ok. 480 m) – przełęcz w Beskidzie Wyspowym. Znajduje się w miejscowości Rozdziele i oddziela Łopusze Zachodnie (661 m) od grzbietu Kamionna (801 m) – Cuba (596 m). Przez przełęcz tę biegnie droga wojewódzka nr 965 z Zielonej przez Bochnię do Limanowej. Przełęcz Rozdziele znajduje się tuż przy skrzyżowaniu tej drogi z lokalną drogą przez Rozdziele. W rejonie przełęczy znajduje się budynek szkoły podstawowej w Rozdzielu. Powyżej przełęczy Rozdziele droga nr 965 stromo wspina się na znajdującą się ok. 200 m dalej i wyżej położoną Przełęcz Widoma (535 m).

rezerwat przyrody Kamień-Grzyb, z głazem w kształcie grzyba o wysokości ok. 7 m, znajdujący się na południe od Nowego Wiśnicza,

pomnik przyrody Kamienie Brodzińskiego z grupą ciekawych kształtem skał zbudowanych z piaskowca istebniańskiego, na wzniesieniu Paprotna, położony na granicy Lipnicy Murowanej i Rajbrotu,

Skałki Chronowskie – pomnik przyrody nieożywionej; wychodnie piaskowca znajdujące się w wierzchowinowych partiach Kobylej Góry (na terenie wsi Chronów, przy granicy z Borówną).

Szlaki turystyczne: niebieski: Bochnia – Nowy Wiśnicz – Kamień Grzyb – Paprotna (obok Kamieni Brodzińskiego) – Rajbrot – Łopusze – Przełęcz Rozdziele – Widoma – góra Kamionna – Pasierbiecka Góra – Tymbark.

Miasto (od prasłow. *městьce, *mě́sto "miejsce", łac. civitas) – historycznie ukształtowana jednostka osadnicza charakteryzująca się dużą intensywnością zabudowy, małą ilością terenów rolniczych, ludnością pracującą poza rolnictwem (w przemyśle lub w usługach) prowadzącą specyficzny miejski styl życia.

Stanisław Lubomirski herbu Szreniawa bez Krzyża (ur. 1583 - zm. 16 czerwca 1649) – wojewoda krakowski od 1638, ruski od 1625, starosta spiski, obrońca Chocimia przed Turkami (1621), uważany za jednego z najbardziej wpływowych ludzi w Polsce. Właściciel 18 miast, 313 wsi i 163 folwarków.