Numerus clausus - szkolnictwo wyższe

Numerus clausus (łac. zamknięta liczba) – zasada ograniczania liczby studentów uniwersytetów, motywowana przyczynami politycznymi lub czysto praktycznymi, stosowana zarówno w okresie międzywojennym jak i po drugiej wojnie światowej. Stosowano ją w Polsce, Rosji, Stanach Zjednoczonych, Niemczech, na Węgrzech i w Rumunii.

Polska, oficjalnie Rzeczpospolita Polska – państwo położone w Europie Środkowej nad Morzem Bałtyckim. Graniczy z Niemcami (na zachodzie), Czechami i Słowacją (na południu), Ukrainą i Białorusią (na wschodzie), na północnym wschodzie z Litwą oraz na północy z Rosją (obwód kaliningradzki). Ponadto polska granica wyłącznej strefy ekonomicznej na Bałtyku graniczy ze strefami Danii i Szwecji.

Akcja afirmatywna – polityka stosowana w wielu krajach, w Polsce najczęściej kojarzona z działaniami wielu uniwersytetów i korporacji, a także rządu USA, mającymi na celu wyrównanie szans Afroamerykanów w edukacji i karierze zawodowej. Polega na uprzywilejowaniu tych kandydatów w procesie rekrutacji. Ma zarówno gorących zwolenników, jak i przeciwników (także wśród samych Afroamerykanów, którzy uważają, że paradoksalnie wpływa ona także na negatywne postrzeganie całej ich zbiorowości, jako osób nie będących w stanie sprostać wymogom stawianym zwykłym Amerykanom).

W Niemczech zasada ta była stosowana z powodów praktycznych, gdyż brakowało zarówno nauczycieli akademickich jak i funduszy. W tej sytuacji starano się zwykle nie ograniczać liczby studentów nauk humanistycznych, natomiast na niektórych kierunkach, np. medycynie, stosowano numerus clausus, aby zapewnić wyższy poziom nauczania. W niektórych dyscyplinach zasada była ograniczona do wybranych uczelni.

Numerus nullus (łac. dosł. liczba żadna) - zakaz dostępu kandydatów narodowości żydowskiej na studia wyższe, wprowadzony przez niektóre uniwersytety Polski i kilku innych krajów Europy Środkowej w latach 30. XX wieku. Numerus nullus był rozszerzona formą praktyki dyskryminacyjnej znanej jako numerus clausus.

Liga Narodów (ang. League of Nations, fr. Société des Nations) – nieistniejąca już organizacja międzynarodowa powstała z inicjatywy prezydenta Stanów Zjednoczonych Woodrowa Wilsona. Statut Ligi został przyjęty przez konferencję pokojową w Wersalu 28 czerwca 1919 r. Stał się on częścią traktatu wersalskiego i wszedł w życie po ratyfikacji 10 stycznia 1920 roku.

W okresie międzywojennym, szczególnie w Europie Wschodniej, zasada numerus clausus była stosowana w oparciu o religię, co w praktyce odnosiło się do kandydatów pochodzenia żydowskiego. Po drugiej wojnie światowej stosowano tę zasadę, preferując jednakże np. kandydatów pochodzenia robotniczo-chłopskiego w krajach komunistycznych czy mniejszości etniczne w USA.

Punkty za pochodzenie – element działań mających na celu ograniczanie nierówności w dostępie do wykształcenia w krajach realnego socjalizmu. Miały one zwiększać szansę na przyjęcie na uczelnie wyższe młodzieży robotniczej i chłopskiej. "Punkty za pochodzenie" przyznawano w czasie egzaminów wstępnych dodając je do sumy punktów uzyskanych za wyniki w poszczególnych egzaminach i za oceny na świadectwie maturalnym. Pozbawieni ich byli kandydaci, których rodziny kwalifikowano jako należące do kategorii "inteligencji pracującej".

Pál Teleki hrabia Szék (ur. 1 listopada 1879 w Budapeszcie, zm. tamże 3 kwietnia 1941) – węgierski polityk, minister wychowania i dwukrotny premier Królestwa Węgier w latach 1920-1921 oraz 1939-1941, hrabia. Z wykształcenia geograf, członek Węgierskiej Akademii Nauk i założyciel węgierskiego skautingu.

Kraje stosujące prawne ograniczenia

Rosja

W Rosji zasada numerus clausus została wprowadzona w 1887 roku i stwierdzała, że Żydzi mogą stanowić nie więcej niż 10% studentów w miastach, gdzie wolno im było mieszkać, ale już tylko 3% w Moskwie i Sankt Petersburgu. Ograniczenia te usunięto po rewolucji październikowej.

Rosja, Federacja Rosyjska (. Rosja jest największym państwem na świecie według powierzchni, jej terytorium jest większe od kontynentu: Europy, Australii i Antarktydy. Pod względem liczby ludności zajmuje 9. miejsce (po Chinach, Indiach, USA, Indonezji, Brazylii, Pakistanie, Bangladeszu i Nigerii).

Edward Teller (po węgiersku: Teller Ede) (ur. 15 stycznia 1908 w Budapeszcie - zm. 9 września 2003 w Stanford, Kalifornia) urodzony na Węgrzech fizyk pochodzenia żydowskiego. Od 1935 na stałe zamieszkały w USA. Znany jako "ojciec" amerykańskiej bomby wodorowej.

Węgry

Na Węgrzech numerus clausus wprowadzono w 1920 roku, za rządów Pála Telekiego, w okresie gwałtownego wzrostu nastrojów antysemickich. Żydzi mogli stanowić jedynie 6% studentów, gdy przed wojną aż 30%. Ograniczenia złagodzono w 1928 roku.

Rumunia

W Rumunii ograniczenia wprowadzono w 1926 roku.

USA

W Stanach Zjednoczonych ograniczenia stosowano nieoficjalnie od lat 20. do końca lat 50. XX wieku, szczególnie na uczelniach w północno-wschodniej części kraju (m.in. Harvard i Columbia) gdzie limit przyjmowanych Żydów wahał się w granicach 12-17%. W ostatnich latach szereg uniwersytetów amerykańskich rozważa wprowadzenie podobnej zasady w odniesieniu do studentów z mniejszości azjatyckich, którzy stanowią bardzo wysoki odsetek wszystkich studentów. Według wielu źródeł, nieformalna dyskryminacja studentów pochodzenia azjatyckiego ma miejsce od dawna, i by dostać się na najlepsze amerykańskie uniwersytety, przeciętnie muszą oni legitymować się o wiele wyższym poziomem wyników testów wymaganych przez uczelnie niż kandydaci z innych grup etnicznych.

Węgry (węg. Magyarország) – państwo śródlądowe w Europie Środkowej, od 1955 członek ONZ, od 1999 członek NATO, od 2004 członek Unii Europejskiej.

Łacina (łac. lingua Latina, język łaciński) – język indoeuropejski z podgrupy latynofaliskiej języków italskich, wywodzący się z Lacjum (łac. Latium), krainy w starożytnej Italii, na północnym skraju której znajduje się Rzym. Łacina była językiem ojczystym Rzymian. Stała się z czasem językiem urzędowym całego Imperium Rzymskiego, wypierając inne wcześniej używane na tym obszarze języki (takie jak oskijski czy umbryjski).

Żydzi starali się obejść przepisy, zmieniając religię lub wyjeżdżając na studia do krajów, które nie stosowały dyskryminacji. Przykładem są Węgry, skąd po wprowadzeniu numerus clausus wyjechało 5 tys. młodych Żydów, w tym późniejszy twórca bomby wodorowej, Edward Teller.

Polska

W Polsce próbowano formalnie wprowadzić numerus clausus w 1923 roku, ale spotkało się to z zastrzeżeniami ze strony Ligi Narodów, a także protestami oświeconych warstw społeczeństwa. Stało się to jednak w 1937 roku, gdy niektóre uniwersytety przyjęły limit 10 procent, zgodny z udziałem ludności żydowskiej w kraju. Przedtem udział studentów żydowskich sięgał 20-40 procent. Spowodowany tym wyjazd wielu młodych ludzi na studia zagraniczne, paradoksalnie, uratował im życie w czasie wojny.

Oficjalnym powodem takiej polityki była chęć wyrównania szans młodzieży polskiej, która była dyskryminowana jeszcze w czasach carskich, oraz promowania młodzieży z małych ośrodków, która miała mniejsze szanse w porównaniu z miejską młodzieżą żydowską. Pomimo ograniczeń inteligencja pochodzenia żydowskiego stanowiła przed drugą wojną światową niemal połowę całej inteligencji, ale wskutek wymordowania ludności żydowskiej przez Niemców odsetek ten drastycznie spadł.

Specyficzną formą numerus clausus w państwach komunistycznych były tzw. punkty za pochodzenie społeczne. Inną formą było wymuszanie równego udziału płci na studiach medycznych, chociaż badania wykazywały, że kobiety lepiej radzą sobie na egzaminach. Wszystkie formy "pozytywnej dyskryminacji" zostały zaniechane po 1989 roku.

Zobacz też

akcja afirmatywna

Numerus nullus