Ołowianka - Polski Serwis Naukowy

Ołowianka

Ołowianka (niem. Bleihof) – wyspa w Gdańsku, na wschód od Głównego Miasta. Ołowiankę opływa Motława oraz Kanał na Stępce. Udana rewitalizacja zrujnowanej, częściowo poprzemysłowej zabudowy wyspy jest elementem projektu powrotu miasta "frontem do rzeki" (Centrum Muzyczno-Kongresowe i zaplecze rekreacyjno-hotelowe).

Barka - rodzaj statku o płaskim dnie, służącego do transportu ładunków w żegludze śródlądowej. Barki są najczęściej pozbawione własnego napędu i poruszają się pchane przez niewielkie jednostki zwane pchaczami.
Rewitalizacja (łac. re+vita – dosłownie: przywrócenie do życia, ożywienie) – działanie skupione na ożywieniu zdegradowanych obszarów miast, np. poprzemysłowych, którego celem jest znalezienie dla nich nowego zastosowania i doprowadzenie do stanu, w którym obszary zmieniają swoją funkcję.

Tuż za wyspą, za mostem nad Kanałem na Stępce, umiejscowiono gdańską marinę. Pomiędzy ekspozycjami wystawowymi Centralnego Muzeum Morskiego na wyspie i Głównym Miastem kursuje prom pasażerski Motława (przystań przy gdańskim Żurawiu).

Historia

Kanał na Stępce, w tle most kolejowy

Filharmonia Bałtycka w dawnej elektrowni

Życie w średniowiecznym porcie gdańskim koncentrowało się na lewym brzegu Motławy. Znajdowały się tam wodne bramy miejskie, przy których istniały nabrzeża, drewniane pomosty i urządzenia przeładunkowe. Stały rozwój portu spowodował potrzebę powiększania i rozbudowy infrastruktury. Wykorzystano tereny na przeciwległym brzegu rzeki do budowy nowych magazynów i nabrzeży przeładunkowych.

Ścieki – to zużyte ciecze, roztwory, koloidy lub zawiesiny, a także odpadowe ciała stałe odprowadzane za pomocą rurociągów do odbiorników naturalnych jakimi mogą być zbiorniki lub cieki wodne, doły gnilne itp. W postaci ścieków odprowadza się odpadowe substancje przemysłowe oraz odpady żywnościowe i fekalia z miejskich i osiedlowych gospodarstw domowych. Ze względu na dużą szkodliwość biologiczną ścieków, zarówno komunalnych jak i przemysłowych, przed odprowadzeniem do odbiornika powinno się poddawać je oczyszczeniu w oczyszczalniach.
Kazimierz IV Andrzej Jagiellończyk, lit. Kazimieras I Andrius Jogailaitis (ur. 30 listopada 1427 w Krakowie, zm. 7 czerwca 1492 w Grodnie) – wielki książę litewski w latach 1440–1492, król Polski w latach 1447–1492. Jeden z najaktywniejszych polskich władców, za panowania którego Korona, pokonując zakon krzyżacki w wojnie trzynastoletniej, odzyskała – po 158 latach – Prusy Królewskie, a dynastia Jagiellonów stała się jednym z czołowych domów panujących w Europie. Zdecydowany przeciwnik magnaterii przyczynił się do wzmocnienia znaczenia Sejmu i sejmików, co jednak stało się z krzywdą dla mieszczaństwa.

W czasach krzyżackich był to obszar o dużym znaczeniu strategicznym, o czym świadczy fakt, że to właśnie tutaj wzniesiono zabudowania szafarza zakonnego. Nic dziwnego, że najstarsza, utrwalona w dokumentach z 1404 roku nazwa tego miejsca brzmiała Szafarnia. Z leżącym po drugiej stronie Motławy zamczyskiem łączył ową połać najpierw most, a od 1417 roku prom. Ołowianka nie była jeszcze wtedy wyspą. Została nią dopiero po przekopaniu w roku 1576 Kanału na Stępce. Obecną swoją nazwę zawdzięcza magazynom, służącym do przechowywania ołowiu. Największy z nich określano jako Dwór Ołowiany. Znajdowała się tam również potężna waga, na którą wielki żuraw (konstrukcji Wybego Adama) ładował ciężki, szary metal, sprowadzany drogą wodną aż z Olkusza.

Zakon krzyżacki – pełna nazwa brzmi: Zakon Szpitala Najświętszej Marii Panny Domu Niemieckiego w Jerozolimie (Zakon Krzyżacki, Zakon Niemiecki, łac. Ordo fratrum domus hospitalis Sanctae Mariae Theutonicorum in Jerusalem, Ordo Teutonicus, OT, niem. Orden der Brüder vom Deutschen Haus Sankt Mariens in Jerusalem, Deutscher Orden, DO) – zakon rycerski, jeden z trzech największych, obok joannitów i templariuszy, które powstały na fali krucjat w XII wieku. Zakon na wiele setek lat opanował obszary późniejszych Prus Wschodnich oraz dzisiejszej Łotwy i Estonii tworząc z tych ziem Prusy Zakonne. Zakon podbił także niektóre ziemie Polski i Litwy.
Maszyna parowa to parowy silnik tłokowy. Czasem do maszyn parowych zalicza się pompy parowe powstałe przed silnikiem tłokowym. Za wynalazcę maszyny parowej uważa się Jamesa Watta, który w 1763 roku udoskonalił atmosferyczny silnik parowy zbudowany wcześniej przez T. Newcomena.

Oprócz Ołowianego Dworu, jak i wspomnianej wagi i dźwigu, po których nie ma już śladu, znajdowały się też inne spichlerze. Najlepiej zachował się z nich Królewski. Ta masywna budowla z trzema kondygnacjami i wyjątkowo malowniczą szczytnicą, wzniesiona została dopiero w XVII wieku, lecz zgodnie z tym, do czego zobowiązali się gdańszczanie wobec Kazimierza Jagiellończyka, który tak hojnie obsypał miasto licznymi przywilejami. Twórcą spichlerza był znany architekt gdański Jan Strakowski. Trzy inne – Panna, Miedź i Oliwski – podniesiono z ruin dopiero w ostatnim trzydziestoleciu (w 1985 roku).

Zamczysko – (niem. Alteschloss) część gdańskiego Starego Miasta, ograniczona Motławą, końcowym odcinkiem Kanału Raduni, ul. Tartaczną i placem Obrońców Poczty Polskiej.
Mur pruski (tak potocznie określa się ścianę ryglową) jest to rodzaj ściany szkieletowej zwanej też szachulcową lub fachówką (z niem. Fachwerk), wypełnionej murem z cegły, gruzu, czasem gliny i trzciny. W przypadku zastosowania gliny, przestrzeń między belkami wypełniało się dodatkowo pionowymi szczapami, a glinę mieszało się z sieczką lub innym materiałem wiążącym. Jego konstrukcja drewniana jest widoczna, często impregnowana i może być traktowana jako element dekoracyjny.

Część wschodnia Ołowianki, zwana niegdyś Ciesielnią, wraz z kończącą ją Kępą należała do przystani portowej. Tam właśnie, zgodnie z nazwą, znajdowały się wielkie zakłady ciesielskie, a także rodzaj stoczni remontowej, z której korzystali Krzyżacy. Niedaleko znajdowała się osobliwa rogatka wodna, w postaci długiego łańcucha lub drąga zagradzającego Motławę. Podobno funkcjonowała jeszcze w 1809 roku!

II wojna światowa – największy konflikt zbrojny w historii świata, trwający od 1 września 1939 do 2 września 1945 (w Europie do 8 maja 1945), obejmujący zasięgiem działań wojennych prawie całą Europę, wschodnią i południowo-wschodnią Azję, północną Afrykę, część Bliskiego Wschodu i wszystkie oceany. Niektóre epizody wojny rozgrywały się nawet w Arktyce i Ameryce Północnej. Poza większością państw europejskich i ich koloniami, brały w niej udział państwa Ameryki Północnej i Ameryki Południowej oraz Azji. Głównymi stronami konfliktu były państwa osi i państwa koalicji antyhitlerowskiej (alianci).
Centralne Muzeum Morskie w Gdańsku – narodowa instytucja kultury, muzeum przyjmujące za swoje posłannictwo ochronę dziedzictwa nautologicznego, poprzez gromadzenie i zabezpieczanie zabytków związanych z żeglugą, szkutnictwem, okrętownictwem, rybołówstwem oraz upowszechniające wiedzę o nich, a także o morskiej historii Polski i jej gospodarce.

W 1643 roku na wyspie Ołowiance znajdowało się 7 spichlerzy.

Ołowianka, ok. 1910

SS Sołdek na Motławie

Spichrz Królewski

Pod koniec lat sześćdziesiątych XIX wieku wybudowano w rejonie starej Ciesielni przepompownię ścieków, do dziś zachowaną i w pełni sprawną. Wraz z nią pojawił się tam pierwszy wysoki komin i maszyny parowe. W latach 1896-1898 na Ołowiance wybudowano kompleks elektrowni miejskiej – dzieło berlińskiej firmy Siemens & Halske. Ruszyły całą parą turbiny i kotły. Wkrótce barki nie nadążały z dostarczaniem węgla, przerzucono więc przez kanał Na Stępce most kolejowy.

Wybe Adam, także Wiebe Adams (ur. około 1590 w Harlingen, Fryzja, zm. 1653 w Gdańsku), inżynier i wynalazca pochodzenia holenderskiego, działający głównie w Gdańsku. Jego dziełem była m.in. pierwsza na świecie kolejka linowa o wielu podporach.
Most zwodzony - rodzaj mostu ruchomego, w którym przynajmniej jedno przęsło jest podnoszone, umożliwiając udrożnienie drogi wodnej dla łodzi i innych jednostek pływających.

Wedle pierwotnych planów Ołowianka miała zasilać oświetlenie ulic Gdańska i Wrzeszcza (łącznie kilka tysięcy lamp). Zastąpiono na początku gazowe oświetlenie na dzisiejszej Alei Zwycięstwa. W roku 1907 długość ówczesnej sieci nadziemnej nie przekraczała jeszcze 170 km. Był to wszakże dopiero początek gdańskiej elektryfikacji.

Motława (kaszb. Mòtława, niem. Mottlau) – rzeka w województwie pomorskim. Źródła w Jeziorze Szpęgawskim Południowym na Pojezierzu Starogardzkim, na północny wschód od Starogardu Gdańskiego.
Rybackie Pobrzeże (niem. Fischbrücke) w Gdańsku, część Targu Rybnego położona bezpośrednio nad Motławą, dawniej oddzielona od reszty Targu Rybnego pierzeją domów, w której istniały trzy przejścia: Brama Straganiarska, Brama Tobiasza oraz wąskie przejście zwane "Bramą Maślaną" (niem. Buttertor). W swoim historycznym kształcie, utrwalonym na wielu archiwalnych fotografiach, było to miejsce gdzie handlowano rybami, zarówno na drewnianym pomoście jak i bezpośrednio z przycumowanych do nabrzeża łodzi. W literaturze uwiecznione zostały także charakterystyczne przekupki z Rybackiego Pobrzeża, posługujące się lokalnym dialektem języka niemieckiego, w którym sporo było wyrazów pochodzenia kaszubskiego.

Po II wojnie światowej

W ostatnich miesiącach wojny zakład doznał potężnych zniszczeń. Zburzona została nie tylko efektowna fasada nadmotławska i wielki przemysłowy komin, ale i stropy elektrowni. Uszkodzenia samego zakładu usunięto bardzo szybko, tak że już w sierpniu 1945 roku popłynął z niej prąd.

Wyspa – każdy z trwałych fragmentów , jeziorach, stawach, morzach i oceanach. Mała wyspa, to wysepka. Za wyspy nie uznaje się ruchomych ławic piaszczystych, ani obszarów lądu zalewanych podczas przypływów.
Spichlerz (czasem: śpichlerz, spichrz, elewator zbożowy) - budynek przeznaczony do przechowywania materiałów sypkich, głównie ziarna zbóż. W miastach przeważnie murowany, wielokondygnacyjny magazyn z windą do transportu zboża. Zachowane spichlerze często posiadają ciekawie rozwiązaną elewację ozdobioną charakterystycznymi dla danej epoki detalami architektonicznymi. Znane zabytkowe spichlerze znajdują się m.in. w:

czytaj dalej: [2], [3]

w oparciu o Wikipedię (licencja GFDL, CC-BY-SA 3.0, autorzy, historia, edycja)