Oświecenie - okres - Polski Serwis Naukowy

François-Marie Arouet, zwany Voltaire'em

Jean-Jacques Rousseau

Edmund Burke

Jonathan Swift

Joseph von Sonnenfels: Człowiek bez przesądów – A.D. 1765

Jorge Juan y Santacilia

Immanuel Kant

Oświecenie, jako wiek rozumu, czy wiek filozofów – nurt kulturalny oraz okres w historii Europy przypadający na lata 1688-1789. W rozumieniu szerszym: epoka w dziejach kultury europejskiej między barokiem a romantyzmem. Wszystkie nazwy oddają przełomowy charakter tej epoki. Oświecony, czyli wyzwolony z wszelkich więzów, rozum ludzki ma być światłem rozjaśniającym drogę do poznania prawdy o świecie i człowieku.

Jezuici (pełna nazwa: Towarzystwo Jezusowe ) – męski papieski . Towarzystwo Jezusowe zostało założone w głównej mierze do walki z reformacją, by bronić i rozszerzać wiarę oraz naukę Kościoła rzymskokatolickiego, przede wszystkim przez publiczne nauczanie, .

Wielka Brytania (), Zjednoczone Królestwo Wielkiej Brytanii i Irlandii Północnej (ang. United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland) – unitarne państwo wyspiarskie położone w Europie Zachodniej. W skład Wielkiej Brytanii wchodzą: Anglia, Walia i Szkocja położone na wyspie Wielka Brytania, Irlandia Północna leżąca w północnej części wyspy Irlandia. Guernsey, Jersey i Wyspa Man, posiadają odrębny status dependencji Korony brytyjskiej i nie wchodzą w skład Zjednoczonego Królestwa.

Ludzie oświecenia najbardziej cenili to, co można pojąć rozumem. Ważna cecha oświecenia to sekularyzacja państw europejskich oraz sformułowanie praw człowieka.

Do najważniejszych wydarzeń związanych z oświeceniem należy rewolucja francuska. Idea republiki rządzonej przez wybrany w wolnych wyborach parlament stała się zaczynem zmian zachodzących w Europie.

Nowy ustrój polityczny Amerykanie uczynili podstawą swojej konstytucji. Stany Zjednoczone były jednym z bardziej udanych przykładów wprowadzenia pomysłów wieku rozumu w życie. Jednocześnie idee liberalizmu (łac. liberalis - dotyczący wolności) stały się podstawą ekonomicznego rozwoju tego kraju.

Wielka Brytania mimo zachowania ustroju monarchii podążyła tą samą drogą, co doprowadziło do rewolucji przemysłowej w następnym stuleciu.

W Prusach i Austrii udało się stworzyć zręby państwa rządzonego według rad filozofów zachowując silną władzę monarchy; wprowadzając absolutyzm oświecony, którego symbolem są władca Prus Fryderyk Wielki i Austrii Józef II Habsburg.

W Polsce idee oświecenia doprowadziły do powstania Konstytucji 3 maja oraz do nieudanych prób budowy nowoczesnego państwa. Panował styl określany mianem klasycyzmu wszechpolskiego.

Oświecenie we Francji

W XVIII-wiecznej Francji istniały trzy skrzydła oświecenia:

Jonathan Swift (ur. 30 listopada 1667 w Dublinie, zm. 19 października 1745 w Dublinie) – irlandzki pisarz, autor licznych utworów satyrycznych, m.in. Bitwy Książek oraz politycznych, m.in. Listów Kupca Bławatnego, jednak najbardziej jest znany jako twórca Podróży Guliwera, najważniejszej książki angielskiego oświecenia, która zyskała sobie ogromną popularność.

Bernard de Mandeville ( ur. 1670, zm. 1733), był filozofem, ekonomistą, myślicielem politycznym i satyrykiem. Urodzony w Holandii, lecz większość życia spędził w Anglii. Znany jest ze swojej "Bajki o Pszczołach" (The Fable of the Bees).

Skrzydło pierwsze przychylne wobec ancien régime'u reprezentowali apolityczni zwykle lub monarchistyczni popularyzatorzy wiedzy i naukowcy: Élie Fréron, Louis de Jaucourt, Monteskiusz.

Monteskiusz wysunął myśl, aby zastosować trójpodział władz (prawodawcza-ustanawiająca prawo, wykonawcza-wprowadzająca prawa w życie, sądownicza-dbająca o przestrzeganie prawa).

Prawa człowieka to koncepcja, według której każdemu człowiekowi przysługują pewne prawa, których źródłem obowiązywania jest przyrodzona godność ludzka. Prawa te mają charakter:

Martín Sarmiento, brat Sarmiento lub ojciec Sarmiento, ( ur. 9 marca 1695 w Villafranca del Bierzo, zm. 7 grudnia 1772 w Madrycie) - hiszpański benedyktyn, erudyta i pisarz, przedstawiciel hiszpańskiego Oświecenia katolickiego.

Skrzydło drugie, filozofów przychylnych zwykle władzy i idei monarchii absolutnej i skupionych na walce z religią i przywilejami Kościoła, reprezentowali François-Marie Arouet, zwany Voltaire, Paul d'Holbach, Denis Diderot, Jean Le Rond d'Alembert. Po stronie tych myślicieli stanął królewski cenzor Guillaume-Chrétien de Lamoignon de Malesherbes (1721-1794).

Skrzydło trzecie stanowili radykalni przeciwnicy zarówno monarchii jak i Kościoła; demokraci i proto-socjaliści: Jean-Jacques Rousseau i Gabriel Mably. Wczesnym ich reprezentantem mógłby być nieprzejednany Bernard le Bovier de Fontenelle.

Oświecenie w Wielkiej Brytanii

Grunt pod angielskie oświecenie przygotował jeszcze pod koniec XVII wieku John Locke, a na samym początku wieku XVIII dziennikarze Joseph Addison i Richard Steele.

Z myślicieli materialistyczno-antyidealistycznych trzeba wymienić Bernarda de Mandeville, autora słynnej Bajki o Pszczołach.

Zmarły w roku 1751 polityk Henry St John, 1. wicehrabia Bolingbroke był również historykiem i filozofem, który m.in. wywarł znaczący wpływ na Woltera, będącego przez jakiś czas protegowanym angielskiego magnata.

Od lat pięćdziesiątych ton londyńskiej myśli politycznej nadawał Dr. Samuel Johnson, choć generalnie druga połowa XVIII wieku należała do Szkotów takich jak Adam Smith i David Hume i Irlandczyka Edmunda Burke'a. Tak faktycznie było, to nie jest kuriozum.

Na początku wieku krytycznie do nowych prądów umysłowych odnosili się duchowni irlandzcy: torys Jonathan Swift i idealista George Berkeley.

Obok takich pisarzy radykalnych jak Joseph Priestley i Thomas Paine wyłoniła się pisarka polityczna Mary Wollstonecraft, autorka Wołania o prawa kobiety. Wykształcone kobiety interesujące się polityką zwano wówczas w Londynie Bluestockings.

Istotnym autorem okresu był też polityk i dyplomata Philip Dormer Stanhope, 4. hrabia Chesterfield.

Oświecenie w Austrii

Symbolem oświecenia w Austrii był Józef II Habsburg, który nie niszcząc struktur kościelnych uczynił księży i biskupów wychowawcami, nauczycielami i urzędnikami państwowymi (jezuityzm).

Oświecenie katolickie w Austrii reprezentowali: jezuita Michael Denis (1729-1800), profesor prawa Paul Joseph Riegger (1705-1775), inny prawnik Karl Anton Martini (1726-1800) i znakomity filozof Joseph von Sonnenfels.

Czołowym przedstawicielem węgierskiego (a także słowackiego) oświecenia był ewangelicki kaznodzieja, polihistor, pisarz i pedagog Matej Bel (1684-1749).

Oświecenie w Hiszpanii

Oświecenie katolickie w Hiszpanii reprezentowali, tzw. ilustrados dla których złotym okresem były lata 1759-1788 kiedy państwem władał oświecony Karol III Burbon. Najbardziej znani ilustrados, to: Gaspar Melchor de Jovellanos, Jorge Juan y Santacilia, Antonio de Ulloa, Leandro Fernández de Moratín, Eugenio Espejo, Benito Jerónimo Feijóo e Montenegro i Martín Sarmiento.

Hiszpania była przez Francuzów uważana za kraj zacofany, o czym świadczy artykuł o tym państwie jaki dostarcza nam dziś Wielka Encyklopedia Francuska, lecz opinia ta nie jest do końca słuszna.

Stany Zjednoczone, Stany Zjednoczone Ameryki (ang.: United States, United States of America, US, USA) – państwo w Ameryce Północnej graniczące z Kanadą od północy, Meksykiem od południa, Oceanem Spokojnym od zachodu, Oceanem Arktycznym od północnego zachodu, Oceanem Atlantyckim od wschodu.

Jean-Jacques Rousseau (ur. 28 czerwca 1712 w Genewie, zm. 2 lipca 1778 w Ermenonville) – szwajcarski pisarz tworzący w języku francuskim, filozof i pedagog, autor koncepcji swobodnego wychowania.

Oświecenie w Portugalii

Portugalskie oświecenie reprezentuje przede wszystkim "wróg Kościoła" Markiz de Pombal.

Oświecenie w Niemczech

Podwaliny pod niemieckie oświecenie położyli Leibniz i Christian Thomasius. Wielkie zasługi na polu myśli edukacyjnej miał Christian Wolff. Symbolem niemieckiego oświecenia jest dziś Immanuel Kant, który dokonał syntezy myśli Hume'a i innych filozofów europejskiego oświecenia. Warto tu wspomnieć choćby jego broszurę pt: Czym jest Oświecenie? z 1784 roku.

Oświecenie północnoniemieckie wspierał mocno król Prus Fryderyk Wielki.

Oświecenie we Włoszech

Italia nie była w wieku XVIII centrum europejskiego życia intelektualnego, jak to miało miejsce w wiekach poprzednich, niemniej jednak włoskie oświecenie wydało kilku wybitnych prawników (Cesare Beccaria) i filozofów historycznych (Giambattista Vico, Ludovico Antonio Muratori). W Toskanii reformy w duchu Oświecenia przeprowadzał Bernardo Tanucci.

Pierre Chaunu (ur. 17 sierpnia 1923 w Belleville-sur-Meuse, zm. 22 października 2009 w Caen) – francuski historyk; jego prace dotyczą historii Francji, Hiszpanii, dziejów Kościoła, historiozofii i historii cywilizacji.

Joseph Priestley (ur. 13 marca 1733 w Birstall koło Leeds w Anglii, zm. 8 lutego 1804 w Northumberland w stanie Pensylwania w USA), angielski chemik, filozof, duchowny i pedagog.

Oświecenie w Danii

Fundamentem duńskiego Oświecenia był pietyzm i odnowa religijna. Do pietystów-ludzi Oświecenia należeli min: Johannes Bartholomaeus Bluhme (1681-1753), Erik Pontoppidan (1698-1764) czy Hans Adolph Brorson (1694-1764).

Oświecenie w Polsce

Osobny artykuł: Oświecenie w Polsce.

Prócz kilku radykałów takich jak Hugo Kołłątaj polskie oświecenie zachowało do III rozbioru dość łagodne oblicze, jakie nadali mu biskupi; Ignacy Krasicki lub Adam Naruszewicz. Ważny wkład w myśl oświeceniową (szczególnie francuską) zawdzięcza się królowi Stanisławowi Leszczyńskiemu, autorowi "Dzieła dobroczynnego filozofa" (Oeuvre de philosophe bienfaisant). Oświecenie w Polsce dzieli się na trzy okresy: 1733-1764 - faza wstępna 1764-1795 - faza dojrzała inaczej "czasy stanisławowskie" 1795-1822 - faza schyłkowa

Barok (z por. barroco – "perła o nieregularnym kształcie", lub z fr. baroque – "bogactwo ozdób") – główny kierunek w kulturze środkowo i zachodnioeuropejskiej, którego trwanie datuje się na zakres czasowy od końca XVI wieku do XVIII wieku. Barok obejmował wszystkie przejawy działalności literackiej i artystycznej, a także filozofię i architekturę. U jego podstaw leżał sprzeciw wobec renesansowego klasycyzmu, głęboka religijność, mistycyzm i egzystencjalny niepokój.

Kultura (z łac. colere = "uprawa, dbać, pielęgnować, kształcenie") – termin ten jest wieloznaczny, pochodzi od łac. cultus agri ("uprawa ziemi"), interpretuje się go w różny sposób przez przedstawicieli różnych nauk. Kulturę można określić jako ogół wytworów ludzi, zarówno materialnych, jak i niematerialnych: duchowych, symbolicznych (takich jak wzory myślenia i zachowania).

Oświecenie w Rosji

Kulminacyjnym momentem i punktem rosyjskiego Oświecenia jest krytyka władzy carskiej i feudalizmu, jaką rozpoczął Aleksandr Radiszczew.

Konserwatyzm kontra oświecenie

Więcej informacji w artykule: Konserwatyzm.

W opozycji do oświecenia pojawiła się ideologia konserwatywna. Konserwatyści odrzucali indywidualizm stawiając znaczenie wspólnoty wyżej niż prawa jednostki. Podkreślali rolę emocji w życiu człowieka podważając znaczenie racjonalizmu. Jednak największa rozbieżność dotyczyła natury człowieka. Konserwatyści uznawali, że ludzie są skażeni grzechem pierworodnym. W praktyce oznacza to naturalną skłonność do czynienia zła, której nie da się usunąć dzięki wychowaniu czy poprawie warunków życia. Konserwatyści jako jedyne lekarstwo na wady ludzkiej natury uznawali przywiązanie do tradycji oraz religii postrzeganej jako źródło wartości. Władza opierająca się na takich ideałach miała bronić obywateli przed ich własną odpowiedzialnością.

Obywatelstwo – więź prawna łącząca jednostkę (osobę fizyczną) z państwem, na mocy której jednostka ma określone prawa i obowiązki wobec państwa, a państwo – analogicznie – ma obowiązki i prawa wobec jednostki. Określenie spraw związanych z obywatelstwem, a w szczególności sposobów jego nabycia i ewentualnie także utraty, należy do samego państwa – jest to jego kompetencja wyłączna. Istnieją także regulacje prawa międzynarodowego dotyczące spraw związanych z obywatelstwem, a w szczególności unikania sytuacji bezpaństwowości i wielokrotnego obywatelstwa.

Francisco Javier Eugenio de Santa Cruz y Espejo urodzony jako Luis Chuzhig (1747-1795) był pionierem badań medycznych nad ospą, prawnikiem i pisarzem mieszkającym w Quito w kolonialnym Ekwadorze.

Masakra, jaką była niewątpliwie rewolucja francuska, mocno zaciążyła na zwolennikach Oświecenia, co wykorzystywali myśliciele konserwatywni, zwłaszcza Edmund Burke i Joseph de Maistre.

Zobacz też

Oświecenie w Polsce

klasycyzm

Portal:XVIII wiek

XVIII wiek

Oświecenie katolickie

Bibliografia

Pierre Chaunu, Cywilizacja wieku oświecenia, PIW Warszawa 1989.

Ulrich im Hof, Europa Oświecenia,Wydawnictwo Krąg. Oficyna wydawnicza Volumen Warszawa 1995.

Piotr Napierała, "Christian Europe and Enlightened Europe" [w:] EU Enlargement - Chance for all, Collegium Europaeum Gnesnense Foundation, Gniezno 2005. ISBN 83-922470-6-X

W Wikimedia Commons znajdują się multimedia związane z tematem:
Oświecenie (okres)

Przypisy

Określenie używane w Anglii.
Określenie używane we Francji.

Ignacy Krasicki herbu Rogala (ur. 3 lutego 1735 w Dubiecku, zm. 14 marca 1801 w Berlinie) – biskup warmiński od 1767, arcybiskup gnieźnieński od 1795, książę sambijski, hrabia Świętego Cesarstwa Rzymskiego, prezydent Trybunału Koronnego w Lublinie w 1765 [1], poeta, prozaik i publicysta.

Gaspar Melchor de Jovellanos (ur. 5 stycznia 1744, zm. 27 listopada 1811) – hiszpański polityk, prawnik, ekonomista, botanik, wszechstronny pisarz i człowiek oświecenia reprezentował hiszpańskie Katolickie Oświecenie. Był jednym z tak zwanych oświeconych (ilustrados).