Oświecenie katolickie - Polski Serwis Naukowy

Joseph von Sonnenfels

Joseph von Sonnenfels: Człowiek bez przesądów – A.D. 1765

Michael Denis

Paul Joseph Riegger

Karl Anton von Martini

Gaspar Melchor de Jovellanos

Jorge Juan y Santacilia

Antonio de Ulloa

Leandro Fernández de Moratín

Oświecenie katolickie (niem: Katholische Aufklärung) (wł:illuminismo catolico) – jedna z koncepcji historiografii XX-wiecznej, zgodnie z którą idee Oświecenia miały wpływ na rozwój doktryny i instytucji Kościoła katolickiego w XVIII wieku.

Benedykt Joachim Chmielowski herbu Nałęcz (ur. 20 marca 1700 w Łucku, zm. 7 kwietnia 1763 w Firlejowie) – polski ksiądz katolicki, kanonik kijowski, pisarz dewocyjny, autor Nowych Aten, pierwszej polskiej encyklopedii (1754–1764).

Włochy (Republika Włoska, wł. Italia, Repubblica Italiana) – państwo położone w Europie Południowej, na Półwyspie Apenińskim, będące członkiem wielu organizacji, m.in.: UE, NATO, należące do ośmiu najbardziej uprzemysłowionych i bogatych państw świata – G8.

Nurt myśli oświeceniowej obecny w większości katolickich krajów Europy (Włochy, Austria, Hiszpania) od lat 30. XVIII w. W początkach oświecenia wśród jego propagatorów w tych krajach znajdowali się głównie ludzie religijni, nie przeciwstawiający sobie wiedzy i osiągnięć nauki.

Kościół katolicki – największa na świecie chrześcijańska wspólnota wyznaniowa, głosząca zasady wiary i życia określane mianem katolicyzmu, rządzona przez biskupa i patriarchę Rzymu (jako papieża uważanego drogą sukcesji apostolskiej za następcę Świętego Piotra) oraz biskupów pozostających z nim we wspólnocie. Kościół katolicki stanowi jedną z trzech głównych gałęzi chrześcijaństwa, obok Cerkwi prawosławnej i Kościołów protestanckich.

Karol III (ur. 20 stycznia 1716 w Madrycie, zm. 14 grudnia 1788 w Madrycie) – książę Parmy, Piacenzy i Guastalii w latach 1731-1735, król Neapolu (jako Karol VII) i Sycylii (jako Karol IV) w latach 1735-1759, król Hiszpanii w latach 1759-1788 z dynastii Burbonów.

Przyniosło ono odnowę nauczania kościelnego i udoskonalenie form kształcenia kleru. Jego przedstawiciele odrzucali pobożność dewocyjną, płytkie moralizatorstwo, potępiali ciemnotę, zabobony i przesądy i przyczynili się do większego otwarcia na Pismo Święte i naukę Ojców Kościoła. Wielu jego przedstawicieli nawoływało do tolerancji religijnej.

Barok (z por. barroco – "perła o nieregularnym kształcie", lub z fr. baroque – "bogactwo ozdób") – główny kierunek w kulturze środkowo i zachodnioeuropejskiej, którego trwanie datuje się na zakres czasowy od końca XVI wieku do XVIII wieku. Barok obejmował wszystkie przejawy działalności literackiej i artystycznej, a także filozofię i architekturę. U jego podstaw leżał sprzeciw wobec renesansowego klasycyzmu, głęboka religijność, mistycyzm i egzystencjalny niepokój.

Ojcowie Kościoła (łac.) byli to pisarze i teologowie we wczesnym chrześcijaństwie, w epoce, która nastąpiła po Ojcach Apostolskich (Patres apostolici) aż do VIII wieku. Doktryna starożytnych i wczesnośredniowiecznych Ojców Kościoła, a także dział teologii zajmujący się ich nauczaniem, nazywa się patrystyką.

Austria

Typowymi przedstawicielami Katholische Aufklärung w Austrii byli: jezuita Michael Denis (1729-1800), profesor prawa Paul Joseph Riegger (1705-1775) – pierwszy teoretyk józefinizmu, inny prawnik Karl Anton Martini (1726-1800) i znakomity filozof Joseph von Sonnenfels (1733-1817). Wszyscy popierali józefinizm i pogląd by zmienić cały kler w urzędników państwowych nauczycieli i lekarzy, a zniszczyć "kler próżnujący".

Francisco Javier Eugenio de Santa Cruz y Espejo urodzony jako Luis Chuzhig (1747-1795) był pionierem badań medycznych nad ospą, prawnikiem i pisarzem mieszkającym w Quito w kolonialnym Ekwadorze.

Ignacy Krasicki herbu Rogala (ur. 3 lutego 1735 w Dubiecku, zm. 14 marca 1801 w Berlinie) – biskup warmiński od 1767, arcybiskup gnieźnieński od 1795, książę sambijski, hrabia Świętego Cesarstwa Rzymskiego, prezydent Trybunału Koronnego w Lublinie w 1765 [1], poeta, prozaik i publicysta.

Hiszpania

W Hiszpanii zapanowała jedynie ta właśnie katolicka forma Oświecenia, którą reprezentowali: Gaspar Melchor de Jovellanos, Jorge Juan y Santacilia, Antonio de Ulloa, Nicolás Fernández de Moratín, Leandro Fernández de Moratín, Eugenio Espejo, Benito Jerónimo Feijóo e Montenegro i Martín Sarmiento. Ludzie tak wykształceni byli w Hiszpanii nazywani ilustrados. Karol III Burbon uczynił z nich swą elitę polityczną.

Gaspar Melchor de Jovellanos (ur. 5 stycznia 1744, zm. 27 listopada 1811) – hiszpański polityk, prawnik, ekonomista, botanik, wszechstronny pisarz i człowiek oświecenia reprezentował hiszpańskie Katolickie Oświecenie. Był jednym z tak zwanych oświeconych (ilustrados).

Wiedza - termin używany powszechnie, dotychczas nie posiada jeszcze ogólnie uznanej definicji. Za klasyczną uznaje się definicję Platona z dialogu Teajtet, gdzie Sokrates w rozmowie z Teajtetem dochodzi do sformułowania definicji, że wiedza to prawdziwe, uzasadnione przekonanie. Nowa Encyklopedia Powszechna definiuje wiedzę jako „ogół wiarygodnych informacji o rzeczywistości wraz z umiejętnością ich wykorzystywania”.

Polska

W Polsce pierwsze pokolenie które zaszczepiało wczesną, umiarkowaną jeszcze myśl oświeceniową składało się niemal wyłącznie z duchownych, głównie zakonników, zaangażowanych nie tylko w sprawy kościelne, ale również reformy państwa i szkolnictwa. Za reprezentanta polskiego katolickiego oświecenia mógłby być uznany Ignacy Krasicki, a także Hugo Kołłątaj i jeszcze bardzo barokowy Benedykt Chmielowski.

Europa – część świata (określana zwykle tradycyjnym, acz nieścisłym mianem kontynentu), leżąca na półkuli północnej, na pograniczu półkuli wschodniej i zachodniej, stanowiąca wraz z Azją kontynent Eurazję.

Hugo, Hugon Kołłątaj herbu Kotwica (ur. 1 kwietnia 1750 w Dederkałach Wielkich na Wołyniu, zm. 28 lutego 1812 w Warszawie) – polski polityk, publicysta oświeceniowy, katolicki prezbiter, kanonik, satyryk, geograf, podkanclerzy koronny od 1791, referendarz wielki litewski od 1786.

Francja

We Francji wystąpiło jedynie w formie szczątkowej, ponieważ Oświecenie francuskie około roku 1740 zaczęło się już radykalizować.

Portugalia

W Portugalii kierujący od roku 1750 nawa państwa markiz de Pombal obrał kurs mocno antykościelny, a zwłaszcza antyjezuicki. Dlatego łagodna, prokościelna wersja Oświecenia nie mogła się tam rozwinąć.

Zagadnienia terminologiczne

Sam termin "oświecenie katolickie" może budzić pewne wątpliwości, gdyż skrajna myśl oświeceniowa negowała objawienie i była antykościelna. W praktyce jednak pod terminem Oświecenie rozumiemy szeroki wachlarz różnorodnych prądów umysłowych dominujących w XVIII w., których nie da się zamknąć w jednej uproszczonej i schematycznej definicji.

Moralizatorstwo to odmiana moralistyki, uważana za skrajną, cechująca się tym, że zazwyczaj wywołuje skutki przeciwne od zamierzonych. W savoir-vivre tym pejoratywnym słowem określa się potocznie także natrętne, dokuczliwe upominanie kogoś lub czyjąś skłonność do prawienia morałów. Pojęcie to występuje również w nauce o literaturze, jako cecha dydaktycznych utworów literackich np. w okresie średniowiecza, oświecenia lub baroku lub pewnych gatunków, np. bajek.

Biblia, Pismo Święte (z greckiego βιβλίον, biblion – zwój papirusu, księga, l.m. βιβλία, biblia – księgi) – zbiór ksiąg, spisanych pierwotnie po hebrajsku, aramejsku i grecku, uznawanych przez żydów i chrześcijan za natchnione przez Boga. Biblia i poszczególne jej części posiadają odmienne znaczenie religijne dla różnych wyznań. Na chrześcijańską Biblię składają się Stary Testament i Nowy Testament. Biblia hebrajska – Tanach obejmuje księgi Starego Testamentu. Muzułmanie uważają, iż część Biblii[potrzebne źródło] (np. Księgi Mojżeszowe, Psalmy) powstała w wyniku boskiego objawienia, ale jej treść została zafałszowana.

Jako pierwszy, wyważoną ocenę Oświecenia ze strony katolickiej, przedstawił Sebastian Merkle, profesor historii kościoła w Würzburgu. Swoje tezy ujął w następujących pracach: Die katholische Beurteilung des Aufklärungszeitalters, Berlin 1909 oraz Die kirchlichte Aufklärung im katholischen Deutschland, Berlin 1910. Wykazał on, że Oświecenie w swojej wczesnej postaci nie było pojmowane jako nurt sprzeczny z prawdami wiary i znalazło duży odzew w niemieckojęzycznych kręgach tak katolickich, jak i ewangelickich. Jego poglądy początkowo były przyjmowane nieufnie, jednak dalsze badania nad umysłowością elit katolickich XVIII w. w pełni potwierdziły słuszność jego intuicji, choć oczywiście przyniosły także dalsze doprecyzowania jego poglądów. Obecnie termin ten jest w pełni uznany przez zdecydowaną większość historyków XVIII w, również w odniesieniu do historii kościoła, dziejów teologii i filozofii, oraz dziejów kultury (większość, bo przecież samo pytanie o to, czym było Oświecenie ciągle jest tematem sporów i badań).

Austria, Republika Austrii (Österreich ?/i, Republik Österreich ?/i) – państwo położone w Europie Środkowej, federacja dziewięciu krajów związkowych (landów).

W Polsce idee oświecenia przyjęły się później niż w krajach Europy Zachodniej, co było związane z tym, że mieszczaństwo zyskało większe znaczenie dopiero w II poł. XVIII w. Przyjmuje się, że ramy czasowe polskiego oświecenia obejmują okres od lat 40. XVIII wieku do roku 1822, z zastrzeżeniem, iż niektóre przejawy klasycyzmu przetrwały do połowy XIX w. Specyfiką polskiego oświecenia był niespotykany gdzie indziej udział kleru katolickiego w tym ruchu. Pierwsze pokolenie ludzi oświecenia stanowili głównie duchowni, zaś w całokształcie epoki księża stanowili aż 40% spośród czołowych postaci oświecenia w Polsce. Zjawisko to bywa nazywane oświeceniem katolickim.

Jednocześnie jest to termin dość szeroki, gdyż czym innym było wczesne oświecenie katolickie z pierwszej połowy XVIII w., a czym innym była myśl prezentowana choćby przez część episkopatu z krajów Habsburskich w początkach XIX w.

Literatura

Czerkawski J., Filozofia a oświecenie chrześcijańskie w Polsce, Roczniki Filozoficzne, t.2:1979, z.1, s.259-265.

Gierowski J. A., Kościół katolicki wobec wczesnego Oświecenia w Polsce, Roczniki Humanistyczne, t.25:1977, z.2, s.23-29.

Hof im U., Europa Oświecenia, Warszawa 1995.

Janeczek S., Oświecenie chrześcijańskie. Z dziejów polskiej kultury filozoficznej, Lublin 1994.

Katholische Aufklärung – Aufkärung im katholischen Deutschland, ed. H. Klueting, Hamburg 1993.

Kłoczowski J., Dzieje chrześcijaństwa polskiego, Warszawa 2000.

Kracik J., Ewangelicznie i rozumnie. Oświecenie katolickie, Znak, r.44:1992, nr 451, s.57-69.

Litak S., Duchowieństwo polskie w okresie Oświecenia, Wiek Oświecenia, t.5:1988, s.91-110.

Litak S., Od reformacji do Oświecenia. Kościół katolicki w Polsce nowożytnej, Lublin 1994.

Merkle S., Die kirchliche Aufklärung im katholischen Deutschland, Berlin 1910.

Merkle S., Die katholische Beurteilung des Aufklärungszeitalters, Berlin 1909.