O powstawaniu gatunków (On the Origin of Species) – praca naukowa Karola Darwina opublikowana w 1859. Darwin zawarł w niej podstawy swojej teorii ewolucji, przez co książka ta stała się jedną z najważniejszych prac w historii nauk przyrodniczych w ogólności.

Pełny tytuł dzieła brzmiał O powstawaniu gatunków drogą naturalnego doboru czyli o utrzymywaniu się doskonalszych ras w walce o byt (On the Origin of Species by Means of Natural Selection, or the Preservation of Favoured Races in the Struggle for Life), jednak w 6. wydaniu z 1872 roku tytuł skrócono do The Origin of Species.

W O powstawaniu gatunków Darwin wysunął teorię o ewolucji gatunków w procesie naturalnej selekcji. Książka gromadziła zebrane przez niego na przestrzeni lat, głównie podczas jego podróży statkiem Beagle w latach 30. XIX wieku, dowody na istnienie doboru naturalnego.

Język książki jest jasny i przejrzysty nawet dla niespecjalistów, co przyczyniło się do dużego zainteresowania dziełem po jego wydaniu. Praca wzbudziła również kontrowersje, jako że przeciwstawiała się ówczesnym teoriom przyrodniczym, próbującym godzić wiedzę biologiczną z Biblią. Wzbudziła przez to ożywioną debatę w środowisku biologów, filozofów i ludzi Kościoła. Sama teoria ewolucji z pewnymi zmianami stała się powszechnie akceptowana w środowisku naukowym, jednak kontrowersje z nią związane trwają do dziś.

Założenia

Teoria Darwina opiera się na następujących spostrzeżeniach i ich implikacjach:

1. Gatunki są bardzo płodne, a liczba potomstwa przekracza liczbę osobników, które osiągną wiek reprodukcyjny
2. Liczebność populacji, z niewielkimi zmianami, pozostaje stała
3. Źródła pokarmu są ograniczone, ale na przestrzeni czasu są stosunkowo stabilne
4. Wiąże się z tym "ślepa walka o byt"
5. W obrębie gatunków rozmnażających się płciowo, właściwie nie ma dwóch identycznych osobników
6. Niektóre z tych zmienności bezpośrednio wpływają na zdolność osobnika do przeżycia w danym środowisku
7. Większość tych zmienności jest dziedziczna
8. Osobniki mniej przystosowane do środowiska mają mniejsze zdolności przeżycia i mniejsze szanse rozmnożenia się, podczas gdy osobniki lepiej przystosowane mają większe prawdopodobieństwo przeżycia i tym samym reprodukcji
9. Osobniki, które przeżyją, mają większe szanse na przekazanie swoich dziedzicznych cech potomstwu
10. Ten wolno postępujący proces powoduje, że populacje dostosowują się do środowiska i ostatecznie, po upływie wielu pokoleń, zmienności kumulują się prowadząc do utworzenia nowych odmian gatunku, i w końcu, nowego gatunku.

Tło

Idea biologicznej ewolucji narodziła się na wiele lat przed publikacją O powstawaniu gatunków przez Darwina i była przedstawiana już w czasach starożytnych przez greckich i rzymskich atomistów, przede wszystkim Lukrecjusza. Jednak myśl chrześcijańska w średniowiecznej Europie upowszechniła pogląd o powstaniu gatunków na drodze boskiej kreacji, tak jak to przedstawiono w Księdze Rodzaju. Protestantyzm upowszechnił Biblię i przyniósł bardziej dosłowne interpretacje jej zawartości. Przyrodnicy, od Linneusza począwszy, opisywali nowe gatunki, które uważali za dzieła Boga, a popularnym poglądem było pochodzenie każdego gatunku od pary stworzonej bezpośrednio przez Stwórcę w nie tak bardzo odległej przeszłości. W początkach XIX wieku powszechnie przyjęte było w świecie europejskiej nauki, że zarówno świat przyrody, jak i hierarchiczna struktura społeczna są ustalonym przez Boga porządkiem.

Pomysł, że skamieniałości są pozostałościami wymarłych gatunków, został po raz pierwszy wysunięty przez Roberta Hooke'a w połowie XVII wieku. Teoria stopniowo zyskała akceptację, co doprowadziło do szeregu teorii geologicznych tłumaczących wymarcie tych gatunków. Teoria Jamesa Huttona z 1785 przewidywała stopniowe zmiany na przestrzeni tysiącleci. Inni proponowali rozwiązania zawierające pewne elementy teorii ewolucji. W 1796 pradziadek Karola Darwina, Erasmus Darwin, na którego myśl wpłynął m.in. Lord Monboddo, zaproponował wspólne pochodzenie organizmów "nabywających nowe części" w odpowiedzi na bodźce i następnie przekazujących je swojemu potomstwu. W 1809 Jean-Baptiste Lamarck przedstawił zbliżoną teorię, w myśl której "potrzebne" cechy były rozwijane przez ich używanie. W tym czasie termin ewolucji (z łacińskiego "evolutio", co oznacza "rozwijać się jak zwój") było używane w odniesieniu do sekwencji wydarzeń, zwłaszcza gdy wynik był w pewien sposób zawarty w tym wydarzeniu od początku, zatem Lamarck nie zastosował tego określenia wobec procesu, w myśl którego organizm rozwijał pewną cechę w ciągu swojego życia, i wprowadził określenie "transmutacji".

Teorie te odbierane były w Wielkiej Brytanii jako atak na porządek społeczny, dopiero co zagrożony przez następstwa rewolucji francuskiej i amerykańskiej. W Anglii historia naturalna była domeną uczelni kształcących kler Kościoła anglikańskiego, na podstawie teologii naturalnej Williama Paleya. Brytyjscy naturaliści przyjęli wyjaśnienie zapisu kopalnego podane przez teorię katastrofizmu Georges'a Cuviera, w myśl której organizmy roślinne i zwierzęce były w odstępach czasu unicestwiane, a części ich ciał były zużywane przez kreację nowych organizmów ex nihilo (z niczego), modyfikując ją odpowiednio by nawiązać do biblijnej opowieści o potopie. Idee Lamarcka zostały przejęte przez radykałów, których zamierzeniem był przewrót władzy i rozszerzenie prawa głosu na klasy niższe.