Ober-Ost - Naczelne Dowództwo (niem. Oberbefehlshaber Ost) Armii Cesarstwa Niemieckiego na froncie wschodnim I wojny światowej (od sierpnia 1916 jednolite dowództwo Armii Cesarstwa Niemieckiego i Armii Austro-Węgier). Również okupowane przez Cesarstwo Niemieckie od 1915 terytoria Imperium Rosyjskiego na wschód od okupowanego Królestwa Kongresowego, nazywane Gebiet des Oberbefehlshabers Ost (Obszar Głównodowodzącego Wschodu) w skrócie Ober-Ost.

Historia

Utworzenie

Po pokonaniu Armii Imperium Rosyjskiego w kampaniach 1915-1916 i jej wyparciu z terytorium Królestwa Kongresowego i zachodnich guberni Cesarstwa Rosyjskiego na wschód, armia niemiecka opanowała Litwę, Łotwę do linii Dźwiny, wschodnią część Polski, część Ukrainy i Białorusi, o powierzchni ogólnej około 110 000 km. Po przesunięciu się wojsk niemieckich na wschód od granicy Królestwa Kongresowego utworzono okręgi wojskowe:

zaś dalej na wschód znajdowała się strefa przyfrontowa (Operations-gebiet).

Po przewrocie bolszewickim

Zasięg okupacji wojskowej Państw Centralnych ustalony Traktatem Brzeskim 3 marca 1918 - wschodnia granica Ober-Ostu III.1918-11.XI 1918

Po przewrocie bolszewickim w Rosji, 15 grudnia 1917 Rosja zawarła zawieszenie broni z Państwami Centralnymi na całym froncie, a następnie 22 grudnia na wniosek bolszewików rozpoczęły się rokowania pokojowe w Brześciu, mające doprowadzić do separatystycznego pokoju Rosji z Państwami Centralnymi.

Po zawarciu 9 lutego 1918 pokoju pomiędzy Państwami Centralnymi a Ukraińską Republiką Ludową, zerwaniu w konsekwencji rokowań w Brześciu przez Lwa Trockiego i wyjeździe delegacji sowieckiej do Piotrogrodu Niemcy i Austro-Węgry uznały to za równoczesne zerwanie obowiązującego od grudnia zawieszenia broni z armią rosyjską i rozpoczęły ofensywę na całym froncie wschodnim. Wobec rozpadu armii rosyjskiej ofensywa odbywała się prawie bez oporu. Wojska niemieckie zajęły wówczas m.in. Tallinn, Mińsk, Kijów (ten ostatni 1 marca 1918). tego samego dnia delegacja RFSRR powróciła do stołu obrad i 3 marca przyjęła ultymatywne warunki pokojowe Państw Centralnych.

W konsekwencji okupacja Ober-Ostu od lutego-marca 1918 objęła:

mając zabezpieczać wykonanie wszystkich postanowień traktatu przez Rosję sowiecką.

Od marca 1918 wojska Ober-Ostu ograniczały się do zdań okupacyjnych. Znaczną część oddziałów liniowych Ober-Ostu przerzucono na front zachodni dla planowanej ofensywy wiosennej przeciwko Francji.

W marcu 1918 Ober-Ostu był podzielony na niemiecką i austriacką strefę okupacyjną, a jej skrzydła były chronione przez proniemieckie władze Ukrainy (Hetmanat) i Litwy. Dowódca Ober-Ostu, gen. Maxem Hoffmannem, stacjonował w Królewcu, zaś podlegały mu:

Główną arterią komunikacyjną Ober-Ostu była linia kolejowa Grajewo- Białystok-Brześć-Kowel-Równe-Kijów.

Gen. Falkenhayn został wyznaczony na administratora wojennego Białorusi, gdzie odtworzył administrację oraz walczył z partyzantką sowiecką.

Po wielkiej wojnie

Zobacz w Wikiźródłach tekst
Traktat pokoju między mocarstwami sprzymierzonemi i skojarzonemi i Niemcami, podpisany w Wersalu dnia 28 czerwca 1919 roku

Po klęsce Niemiec w I wojnie światowej, w obliczu rewolucji w Rzeszy, po podpisaniu zawieszenia broni w Rethondes (Compiègne) pomiędzy Niemcami a Ententą rząd RFSRR uznał traktat brzeski za nieobowiązujący. Rozpoczął się proces likwidacji Ober-Ostu, w faktycznym porozumieniu pomiędzy dowództwem niemieckim a bolszewikami i rozpoczęcie marszu Armii Czerwonej na zachód.

W listopadzie 1918, wskutek rewolucji w Niemczech (abdykacja cesarza Wilhelma II, bunt marynarzy w Kilonii, komunistyczne rozruchy w Monachium i Berlinie) podjęto decyzję o wycofaniu armii Ober-Ost do kraju. 24 listopada podpisano lokalne porozumienie o ewakuacji pozycji na Bugu, natomiast Heeresgruppe Kiew udało się ewakuować w lutym 1919 po podpisaniu polsko-niemieckiego porozumienia w tej sprawie.

Sytuacja zmieniła się po upadku Austro-Węgier w październiku 1918 oraz ogłoszeniu niepodległości przez Polskę i zakończeniu okupacji niemieckiej i austro-węgierskiej ziem Królestwa Polskiego w pierwszej połowie listopada 1918. Armia Ober-Ostu została odcięta od linii zaopatrzenia, z wyjątkiem kierunku północnego, w kierunku Prus Wschodnich (poprzez linię kolejową Brześć - Grajewo). Armia Austro-Węgier uczestnicząca w okupacji Ukrainy po rozpadzie Monarchii Austro-Węgierskiej faktycznie przestała istnieć. Powstała strefa, której długość wynosiła ponad 1500 km, a szerokość od 80 do 300 km, okupowana przez oddziały armii niemieckiej.

Już 16 listopada Sowieci utworzyli Armię Zachodnią, która od dnia następnego zaczęła zajmować opuszczane przez wojsko niemieckie terytorium Ober-Ostu, zajmując 12 grudnia Mińsk i 5 stycznia 1919 Wilno. Wycofujące się oddziały niemieckie pozostawiały Armii Czerwonej broń i amunicję, rozbrajały natomiast tworzące się oddziały polskich samoobron.

W związku z zakończeniem I wojny światowej, w listopadzie 1918 rozpoczęła się ewakuacja 10 armii z Białorusi (21.11 opuszczono Połock, 22.11 - Rogaczew, 3.12 - Borysów, 10.12 - Mińsk), do końca lutego wycofano wojska z całej Białorusi, zaś 28 lutego 1919 gen. Falkenhayn zdał dowództwo swojej armii.

Wojsko Polskie zostało dopuszczone na terytorium Ober-Ost przez Niemców od zachodu dopiero 9 lutego 1919. Wojsko polskie podzielone było na dwie grupy: Zgrupowanie Północne pod dowództwem gen. Wacława Iwaszkiewicza zatrzymało się w Wołkowysku, a Zgrupowanie Południowe pod dowództwem gen. Antoniego Listowskiego w Brześciu. Całością sił dowodził gen. Stanisław Szeptycki. Było to 12 batalionów piechoty, 12 szwadronów kawalerii, 3 kompanie kawalerii.

Po Wołkowysku i Brześciu Wojsko Polskie zajęło Baranowicze i Pińsk. Wojska polskie i sowieckie zetknęły się 14 lutego 1919 w miejscowościach Mosty i Bereza Kartuska, które po krótkim starciu z Sowietami zdobyli Polacy. W ten sposób rozpoczęła się wojna polsko-bolszewicka.