Oblężenie Sarajewa – trwające od 5 kwietnia 1992 do 29 lutego 1996 roku oblężenie przez siły samozwańczej Republiki Serbskiej oraz Jugosłowiańską Armię Ludową stolicy Bośni i Hercegowiny, Sarajewa. Wydarzenie to uważane jest za najdłuższe i najbardziej krwawe oblężenie w historii Europy po II wojnie światowej.

Na początku marca 1992 w Bośni i Hercegowinie odbyło się referendum, w którym ponad 64% głosujących opowiedziało się za stworzeniem nowego państwa i odłączeniem się od Jugosławii. Referendum było jednakże niezgodne z ówczesną konstytucją Federalnej Republiki Jugosławii; ponadto głosowanie zostało zbojkotowane przez Serbów, stanowiących około połowy ludności Bośni i Hercegowiny. 5 kwietnia 1992 roku Bośnia i Hercegowina ogłosiła niepodległość, po czym bardzo szybko została ona uznana przez wspólnotę międzynarodową. Po tych wydarzeniach góry otaczające Sarajewo zostały opanowane przez wojska serbskie liczące 18 000 żołnierzy. Armia ta dysponowała czołgami, moździerzami, karabinami maszynowymi, wyrzutniami rakiet oraz karabinami snajperskimi. 2 maja 1992 roku Serbowie całkowicie zablokowali miasto. Bośniackie siły liczyły około 40 000 żołnierzy, jednak były słabo wyposażone i nie przełamały oblężenia.

Szacuje się, że w mieście w czasie oblężenia zginęło lub zaginęło ok. 10 000 osób. W gronie tym było ponad 1500 dzieci. Dodatkowo rannych zostało blisko 56 000 osób, w tym prawie 15 000 dzieci. W 1995 roku wskutek działań wojennych i przymusowej migracji liczba mieszkańców Sarajewa zmniejszyła się do 334 663 osób – było to 64% przedwojennej liczby ludności.

Po wojnie Międzynarodowy Trybunał Karny dla byłej Jugosławii skazał dwóch serbskich generałów za liczne zbrodnie przeciwko ludzkości popełnione podczas oblężenia miasta. Stanislav Galić został skazany na dożywocie, a Dragomir Milošević (zbieżność nazwisk ze Slobodanem Miloševićem jest przypadkowa) na 33 lata pozbawienia wolności. W akcie oskarżenia stwierdzono między innymi:

Początek oblężenia

Po ogłoszeniu deklaracji niepodległości przez Bośnię i Hercegowinę, co nastąpiło 3 marca 1992 roku, sporadycznie dochodziło do walk pomiędzy Serbami i siłami rządowymi. Trwało to do uznania Bośni i Hercegowiny jako suwerennego państwa.

5 kwietnia paramilitarne oddziały serbskich policjantów zaatakowały posterunki policji, a następnie bośniackie Ministerstwo Spraw Wewnętrznych. W ataku tym zginęło dwóch oficerów i cywil. Serbska artyleria rozpoczęła ostrzał ludności cywilnej. Następnego dnia władze Bośni i Hercegowiny ogłosiły stan wyjątkowy. Ataki powtarzały się. Na znak protestu przeciw wydarzeniom w kraju 6 kwietnia w Sarajewie odbył się marsz pokoju, w którym wzięło udział od 50 000 do 100 000 Bośniaków ze wszystkich grup etnicznych. Z budynku hotelu Holiday Inn, który znajdował się pod kontrolą Demokratycznej Partii Serbii, snajper otworzył ogień do tłumu, zabijając 6 osób. Wśród zabitych znalazły się dwie kobiety: Suada Dilberović i Olga Sučić. Stały one w pierwszych rzędach protestujących, którzy znajdowali się wówczas na moście Vrbanja. Kobiety te zostały uznane pierwszymi śmiertelnymi ofiarami oblężenia, a ich imieniem nazwano most, na którym zginęły.

6 kwietnia dwunastu ministrów spraw zagranicznych krajów ówczesnej Europejskiej Wspólnoty Gospodarczej ogłosiło, że ich kraje uznały niepodległość Bośni i Hercegowiny. Dzień później – 7 kwietnia – ten sam krok uczyniły Stany Zjednoczone.

Krótko po uznaniu Bośni i Hercegowiny jako suwerennego państwa wybuchły konflikty zbrojne. Jugosłowiańska Armia Ludowa zaatakowała budynki rządowe oraz zajezdnię tramwajową. Na terenie Starego Miasta trwały walki z użyciem moździerzy, artylerii oraz doszło do pożaru cysterny. Następnym etapem było przejęcie kontroli nad międzynarodowym portem lotniczym. Ówczesny bośniacki rząd liczył na szybką reakcję społeczności międzynarodowej i rozmieszczenie w kraju sił pokojowych. Nie udało się tego na tyle szybko, aby zapobiec eskalacji konfliktu i wybuchowi wojny na terenie całego kraju.

Serbowie oraz siły Jugosłowiańskiej Armii Ludowej rozpoczęły przejmowanie kontroli nad dużymi obszarami terytorium Bośni. Rozpoczęto ataki na ludność cywilną pochodzenia bośniackiego we wschodnich regionach kraju. Wojsko serbskie, policja oraz siły paramilitarne atakowały miasta i wsie. Były wspomagane przez mieszkających tam Serbów. Domy i mieszkania Bośniaków były systematycznie plądrowane i palone, a ludność bita i mordowana. Oddzielono mężczyzn od kobiet. Wielu obywateli zostało wywiezionych do obozów jenieckich. Kobiety osadzano w oddzielnych aresztach (w bardzo niehigienicznych warunkach), były też gwałcone. Ocaleni zeznawali później, że serbscy żołnierze oraz policja wybierali jedną lub więcej kobiet, by następnie je gwałcić. Rozpoczęły się także czystki etniczne skierowane przeciwko Muzułmanom i Chorwatom.

22 kwietnia zaprzestano ostrzału w okolicach budynku parlamentu, który pochodził z hotelu Holiday Inn. Pod koniec miesiąca forma oblężenia miasta była już ustalona.

Pierwsze walki o miasto

Atak Serbów na miasto 2 maja 1992

W miesiącach poprzedzających wojnę siły Jugosłowiańskiej Armii Ludowej zaczęły mobilizować wojska na wzgórzach w rejonie Sarajewa. Właśnie wtedy wybrano stanowiska, które okazały się kluczowe w okresie oblężenia. W kwietniu 1992 roku prezydent Bośni i Hercegowiny Alija Izetbegović zażądał, aby władze Jugosławii usunęły te siły. Slobodan Milošević zgodził się tylko na wycofanie części wojsk. Siły Serbów Bośniackich, będące dotąd pod dowództwem Jugosłowiańskiej Armii Ludowej, zostały przeniesione do armii Serbów Bośniackich, którymi dowodził Ratko Mladić. Armia ta zerwała układ lojalności wobec Bośni kilka dni po odłączeniu się jej od Jugosławii.

2 maja 1992 siły bośniackich Serbów całkowicie zablokowały Sarajewo. Zablokowane zostały główne drogi dojazdowe. Miasto zostało odcięte od dostaw żywności oraz leków, a także wody, energii elektrycznej i ogrzewania. Mimo wszystko Serbom nie udało się zdobyć stolicy. W związku z tym skoncentrowali się oni na bombardowaniu miasta i wzmocnieniu swoich pozycji na okolicznych wzgórzach.