Obozy koncentracyjne - Polski Serwis Naukowy

Obóz koncentracyjny w Buchenwaldzie

Obóz koncentracyjny - miejsce przetrzymywania, zwykle bez wyroku sądu, dużej liczby osób uznawanych z różnych powodów za niewygodne dla władz. Służyć może różnym celom: od miejsca czasowego odosobnienia osób, wobec których zostaną podjęte później inne decyzje, poprzez obóz pracy przymusowej, czyli de facto niewolniczej, aż po miejsce fizycznej eksterminacji.

Sanacja (łac. sanatio – uzdrowienie) – potoczna nazwa rządzącego obozu piłsudczykowskiego 1926–1939, powstała w związku z głoszonym przez Józefa Piłsudskiego hasłem „sanacji moralnej” życia publicznego w Polsce, wysuwanym w toku przygotowań i w okresie przewrotu majowego 1926.

Okupacja wojenna (łac. occupatio bellica) – czasowe zajęcie przez siły zbrojne państwa prowadzącego wojnę całości lub części terytorium państwa nieprzyjacielskiego i wprowadzenie tam swojej władzy.

Pojęcie obozu koncentracyjnego jest więc szerokie: od rodzaju zwykłego więzienia w postaci baraków na ogrodzonym i strzeżonym terenie, po "fabrykę śmierci" czyli miejsce koncentracji ludzi przed ich celową zagładą w specjalnie w tym celu skonstruowanych urządzeniach do zabijania (głównie komorach gazowych), a następnie likwidacji ciał (krematorium). Ten ostatni rodzaj obozów koncentracyjnych, nazywany też obozami zagłady, tworzony był przede wszystkim przez Niemcy hitlerowskie (obozy hitlerowskie).

Wielka Brytania (), Zjednoczone Królestwo Wielkiej Brytanii i Irlandii Północnej (ang. United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland) – unitarne państwo wyspiarskie położone w Europie Zachodniej. W skład Wielkiej Brytanii wchodzą: Anglia, Walia i Szkocja położone na wyspie Wielka Brytania, Irlandia Północna leżąca w północnej części wyspy Irlandia. Guernsey, Jersey i Wyspa Man, posiadają odrębny status dependencji Korony brytyjskiej i nie wchodzą w skład Zjednoczonego Królestwa.

Burowie (Boerowie; boer czyt.: bur w języku niderlandzkim oznacza chłop, rolnik, farmer) – potomkowie głównie holenderskich, flamandzkich i fryzyjskich kalwinistów, niemieckich luteran i francuskich hugenotów, którzy osiedlali się w Afryce Południowej, w XVII i XVIII wieku. W mniejszej ilości mają korzenie skandynawskie, polskie, portugalskie, włoskie, hiszpańskie, szkockie, angielskie, irlandzkie i walijskie.

Nawet jednak jeśli nie łączą się z mordowaniem osadzonych ludzi, obozy koncentracyjne zwykle wiążą się z łamaniem praw człowieka w większym lub mniejszym stopniu, zwłaszcza prawa do nieuwięzienia bez sprawiedliwego procesu. W zasadzie rodzajem obozów koncentracyjnych o stosunkowo łagodnym rygorze są obozy internowania, również służące do tymczasowej koncentracji ludności.

Niemcy (Republika Federalna Niemiec, RFN; do traktatu pomiędzy RFN a Polską Rzecząpospolitą Ludową (1970) w Polsce stosowana była oficjalnie nazwa Niemiecka Republika Federalna, NRF; niem.: Deutschland lub Bundesrepublik Deutschland, BRD) – państwo federacyjne położone w Europie, będące członkiem Unii Europejskiej (UE), Unii Zachodnioeuropejskiej (UZE), G8, ONZ oraz NATO. Stolicą Niemiec jest Berlin (przed połączeniem z NRD – Bonn, obecnie noszące tytuł miasta federalnego). Językiem oficjalnym jest język niemiecki.

Prawa człowieka to koncepcja, według której każdemu człowiekowi przysługują pewne prawa, których źródłem obowiązywania jest przyrodzona godność ludzka. Prawa te mają charakter:

Obozy koncentracyjne w dziejach świata

Zmarli na tyfus w obozie koncentracyjnym w Buchenwaldzie

Według Władysława Konopczyńskiego obozy koncentracyjne tworzyli Rosjanie dla jeńców polskich, uczestników konfederacji barskiej. Istniały trzy takie obozy w Połonnem, Warszawie i w pewnym miejscu na Litwie. Koncentrowani w nich konfederaci oczekiwali na zesłanie na Syberię.

Włochy (Republika Włoska, wł. Italia, Repubblica Italiana) – państwo położone w Europie Południowej, na Półwyspie Apenińskim, będące członkiem wielu organizacji, m.in.: UE, NATO, należące do ośmiu najbardziej uprzemysłowionych i bogatych państw świata – G8.

Rosjanie (ros. русские/russkije) - jedna z grup etnicznych należąca do wschodnich Słowian, zamieszkująca głównie Rosję i sąsiadujące kraje. Potocznie słowo Rosjanie jest używane do określenia wszystkich obywateli Rosji, podobnie jak często czyniono to wobec obywateli Związku Radzieckiego. Natomiast we współczesnym języku rosyjskim dla określenia osoby o dowolnym pochodzeniu etnicznym, która jest obywatelem Rosji, używa się poprzednio uznawane za przestarzałe i książkowe słowo россиянин/rossijanin. Etniczni Rosjanie stanowią około 80% ludności Rosji. Pochodzenie Rosjan (jako wspólnoty narodowo-etnicznej) nie jest jasne.

Pierwsze obozy zastosowały władze hiszpańskie, gen. Valeriano Weyler y Nicolau, (1896) wobec chłopów nie będących powstańcami na Kubie, obozy nazwano "campos de concentración", władze brytyjskie, gen. Horatio Herbert Kitchener, (1899-1902) w czasie wojen burskich zorganizowały "concentration camps" (obozy koncentracyjne) dla kobiet i dzieci Burów walczących przeciwko Anglikom, w obozach zmarło ok. 27 000 (1/4) więźniów z głodu i chorób, oraz władze amerykańskie (1900) na Filipinach. Przed pierwszą wojną światową Niemcy stworzyli obozy koncentracyjne w Niemieckiej Afryce Południowo-Zachodniej (dzisiejsza Namibia). Ciężka praca fizyczna, niedostatek żywności i zabójstwa spowodowały zgon 65 z 80 tysięcy członków plemienia Hererów. Współodpowiedzialnym za zbrodnie był ówczesny komisarz Niemieckiej Afryki Południowo-Zachodniej - Heinrich Göring, ojciec Hermanna Göringa.

Chile (Republika Chile – República de Chile) – państwo w Ameryce Południowej, ciągnące się długim pasem na zachodnim wybrzeżu kontynentu nad Oceanem Spokojnym. Stolicą Chile jest Santiago de Chile. Graniczy z Peru, Boliwią i Argentyną. Do Chile należą liczne wyspy przybrzeżne i wyspy na otwartym oceanie (w sumie ok. 3 tys.): Juan Fernández, Wyspa Wielkanocna (najbardziej oddalona od innych wysp i lądów zamieszkana wyspa na świecie), Sala y Gómez, San Ambrosio, San Félix, Chiloé, Campana, Santa Inés, Chonos.

Miejsce Odosobnienia w Berezie Kartuskiej – obóz dla więźniów politycznych działający w latach 1934–1939 w Berezie Kartuskiej, w dawnym województwie poleskim.

Obozy koncentracyjne różnego rodzaju istniały w wieku XX w bardzo wielu państwach.

Masowo obozy koncentracyjne pojawiły się w ZSRR już od początku istnienia tego państwa (patrz: Gułag). Niektórzy historycy zaliczają utworzone przez polski rząd sanacyjny w 1934 tzw. Miejsce Odosobnienia w Berezie Kartuskiej także do kategorii obozów koncentracyjnych (szczególnie często głoszono tę tezę w Polsce w czasach komunistycznych, ale i później m.in. określenie to stosował profesor Timothy Snyder z Yale University, a także polski noblista Czesław Miłosz), choć pogląd ten bywa często krytykowany.

Interwencja - popołudniowy program reporterski o tematyce społeczno-interwencyjnej nadawany codziennie od poniedziałku do piątku na antenie Telewizji Polsat od maja 2003 roku.

Winkiel (z niem. der Winkel – "kąt, kątowy" także: "trójkąt"), w pol. gwarze obozowej trójkąt malowany farbą lub naszywany na odzieży więźnia, na wysokości piersi, który swą barwą klasyfikował go do odpowiedniej grupy osadzonych. System oznakowania więźniów barwnymi trójkątami wprowadzono w niemieckim obozie koncentracyjnym KL Dachau, później został on przejęty w zbliżonej formie w innych obozach. I tak trójkąt czerwony oznaczał więźniów politycznych; trójkąt zielony złodziei, oszustów i fałszerzy; natomiast czarny – prostytutki, bandytów i morderców. Gwiazdę Dawida umieszczano – przez dodanie drugiego, żółtego trójkąta skierowanego w przeciwnym kierunku pod trójkątem zasadniczym – na pasiakach osób pochodzenia żydowskiego.

Obozy koncentracyjne powszechnie były tworzone przez Niemcy hitlerowskie od lat 30. XX wieku (w okresie II wojny światowej także na terenie krajów okupowanych w tym Polski), i nosiły nazwę Konzentrationslager, w skrócie KL. Duża część z nich była obozami zagłady, przez co pojęcie obozu koncentracyjnego zostało w znacznym stopniu utożsamione z miejscem fizycznej eksterminacji ludzi. Również Niepodległe Państwo Chorwackie faszystowskich Ustaszy tworzyło obozy koncentracyjne zagłady dla Serbów - m.in. w Jasenovacu.

II wojna światowa – największy konflikt zbrojny w historii świata, trwający od 1 września 1939 do 2 września 1945 (w Europie do 8 maja 1945), obejmujący zasięgiem działań wojennych prawie całą Europę, wschodnią i południowo-wschodnią Azję, północną Afrykę, część Bliskiego Wschodu i wszystkie oceany. Niektóre epizody wojny rozgrywały się nawet w Arktyce i Ameryce Północnej. Poza większością państw europejskich i ich koloniami, brały w niej udział państwa Ameryki Północnej i Ameryki Południowej oraz Azji. Głównymi stronami konfliktu były państwa osi i państwa koalicji antyhitlerowskiej (alianci).

Argentyna (Argentina, Republika Argentyńska – República Argentina) – państwo w Ameryce Południowej, nad południowym Atlantykiem. Graniczy z Chile na zachodzie, Boliwią i Paragwajem na północy, Brazylią i Urugwajem na północnym wschodzie. Argentyna rości pretensje do archipelagu Falklandów oraz części Antarktydy. Nazwa pochodzi od łacińskiego argentum (srebro), którym Indianie obdarowali hiszpańskich rozbitków Juana Díaza de Solís. Pod względem wielkości Argentyna jest ósmym krajem na świecie i drugim w Ameryce Południowej (biorąc pod uwagę liczbę ludności i powierzchnię). Argentyna jest członkiem organizacji gospodarczej Mercosur.

W czasie II wojny światowej istniały też włoskie obozy koncentracyjne we Włoszech oraz Chorwacji: Rab (na chorwackiej wyspie Rab), Gonars (istniał w latach 1942-1943), Padova, Treviso, Renicci, Visco oraz inne. W tych obozach ginęli głównie Słoweńcy i Chorwaci, ale także osoby innych narodowości. O tych obozach szybko zapomniano i włoscy faszyści nigdy nie stanęli przed międzynarodowym sądem.

Syndrom KZ jest syndromem poobozowym występującym u byłych więźniów obozów koncentracyjnych, przez co nie mogą się oni przystosować do reszty społeczeństwa.

Namibia (Republika Namibii, ang. Republic of Namibia, afrik. Republiek van Namibië, niem. Republik Namibia) – państwo w południowo-zachodniej Afryce, leżące nad Oceanem Atlantyckim (długość wybrzeża – 1572 km). Graniczy z Angolą (długość granicy 1376 km), Botswaną (1360 km), RPA (967 km), Zambią (233 km) oraz Zimbabwe. Do 1968 Namibia funkcjonowała pod nazwą Afryka Południowo-Zachodnia.

W okresie po II wojnie światowej w Polsce istniały obozy NKWD dla żołnierzy podziemia oraz obozy pracy dla młodzieży antykomunistycznej oraz osób pochodzenia niemieckiego lub ukraińskiego, które są klasyfikowane jako obozy koncentracyjne.

Współcześnie różne formy obozów koncentracyjnych istnieją wciąż w kilku państwach, przede wszystkim w Rosji (nazywane obozami filtracyjnymi w Czeczenii), Korei Północnej, Wietnamie i Chinach. Tworzone były w latach 70. przez reżimy wojskowe Chile i Argentyny, w latach 90. XX wieku podczas wojny domowej w Jugosławii, także w celach eksterminacji ludności.

Niezależne Państwo Chorwackie (Nezavisna Država Hrvatska - NDH) – państwo utworzone przez ustaszów w 1941 roku w wyniku zajęcia Królestwa Jugosławii przez siły państw Osi i ich sojuszników.

"Polskie obozy koncentracyjne" (ang. Polish concentration camps) i określenia pochodne jak "polskie obozy zagłady" (ang. "Polish death camps") lub "Polski Holocaust" (ang. Polish Holocaust) to błędne określenia stosowane w niektórych mediach w odniesieniu do niemieckich, hitlerowskich obozów koncentracyjnych znajdujących się w granicach Polski z 1939 roku, tj. w czasie, gdy Polska nie miała wpływu na politykę okupanta. Spośród pięciu obozów zagłady dwa znajdowały się na terenach włączonych do Rzeszy, trzy pozostałe w Generalnym Gubernatorstwie w jego granicach z 1942 roku. Pierwszy raz sformułowania użyła Zofia Nałkowska w swojej pracy "Medaliony"[potrzebne źródło].

Przypisy

Władysław Konopczyński, Konfederacja barska, t. II, Warszawa 1991, s. 733-734.
Georg Pichler: Eingesperrt und Ausgeschlossen. w: Zwischenwelt, Zeitschrift. der Theodor Kramer Gesellschaft rok 27, zeszyt 1-2, sierpień 2010, ISSN 1606-4321 s. 22.
Waldemar Wojnar Zanim powstały łagry i kacety [1]
Ł. Kurtz: Ambasada Wietnamu szpieguje w Polsce, Magazyn INTERWENCJA, Telewizja Polsat, 29.01.2007

Zobacz też

Zobacz hasło obóz koncentracyjny w Wikisłowniku

gułag

Laogai

obozy niemieckie 1933-1945

"Polskie obozy koncentracyjne"

więzienie, obóz pracy przymusowej, obóz filtracyjny, obóz jeniecki

ludobójstwo, holocaust

kapo, winkiel, lager, komando

Krzyż Oświęcimski

kłamstwo oświęcimskie

syndrom KZ

obozy niemieckie 1933-1945 (lista)