Obuwik pospolity - Polski Serwis Naukowy

Kwiaty

Morfologia

Obuwik pospolity (Cypripedium calceolus L.) – gatunek rośliny z rodziny storczykowatych (Orchidaceae).

Rozmieszczenie geograficzne

Występuje w Azji i w Europie. Jego zasięg obejmuje rozległy obszar od zachodniej i środkowej Europy poprzez Syberię do Korei. Główne centrum występowania znajduje się w Europie. W Polsce roślina rzadko występująca, stanowiska są zazwyczaj pojedyncze i mocno rozproszone. Do tej pory stwierdzono jego występowanie na około 250 stanowiskach. Na północy największe ich skupienie znajduje się w pasie pojezierzy od Pojezierza Lubuskiego po Pojezierze Suwalskie, na południu w środkowych Sudetach, na Wyżynie Śląskiej, Małopolskiej, Lubelskiej, Roztoczu, na Pogórzu Śląskim, w Kotlinie Żywieckiej, Tatrach i Pieninach. W Karpatach największe skupienie stanowisk jest w Tatrach Zachodnich (kilkanaście stanowisk) i Pieninach (10 stanowisk).

Unia Europejska (oficjalny skrót w Polsce: UE) – powstały . W określeniu europejskości Unii naczelną rolę odgrywają czynniki historyczne i kulturowe oraz wspólna tożsamość i identyfikacja z wartościami demokratycznymi.

Konwencja o międzynarodowym handlu dzikimi zwierzętami i roślinami gatunków zagrożonych wyginięciem (ang. Convention on International Trade in Endangered Species of Wild Fauna and Flora, CITES), Konwencja Waszyngtońska – międzynarodowy układ kontrolujący handel różnymi gatunkami roślin i zwierząt oraz wytworzonymi z nich produktami.

Morfologia

Łodyga Wzniesiona, osiągająca wysokość 30-60 cm. Wyrasta z podziemnego, pełzającego, poziomego kłącza, czasami tworzącego ramety. Czasami tworzy kępy. Liście 3-5 siedzących, jajowatych, podłużnie sfałdowanych, krótko orzęsionych i pochwiasto obejmujących łodygę. Długości 5-20 cm i szerokości 2-10 cm. Kwiaty Na szczycie łodygi zwykle 1, czasem 2-3 duże kwiaty o czterech działkach brunatnoczerwonych oraz o warżce cytrynowożółtej. Bardzo rzadko trafiają się okazy, które całe kwiaty mają białe, żółte lub nawet zielone. Wyrastają w kącie przysadki o długości ok. 10 cm. Warżka rozdęta jest w kształcie trzewika i otoczona 4 lancetowatymi listkami czerwonobrunatnego okwiatu, przy czym dwa boczne są spiralnie skręcone o długości 3-7 cm. Górny listek jest owalny, ma długi, zaostrzony koniec. Owoc Torebka zawierająca liczne i bardzo drobne nasiona.

Biologia

Bylina, geofit. W Polsce kwitnie od drugiej połowy maja do czerwca, pierwszy raz dopiero po 6-8 latach rozwoju. Kwiaty należą do tzw. kwiatów pułapkowych. Zapylane są przez samiczki z rodzaju pszczolinka (Andrena), które zwabione barwą i zapachem kwiatów wchodzą do środka rozdętej warżki. Wydostając się z niej zabierają ze sobą pyłek lub dokonują zapylenia pyłkiem przyniesionym z innego kwiatu. Nie wydzielają co prawda nektaru, jednak w głębi warżki znajdują się jadalne włoski, równocześnie wskazujące owadom jedyną drogę, którą mogą wydostać się z pułapki. Procent zawiązanych owoców jest mniejszy od przeciętnego. Badania terenowe przeprowadzone na tatrzańskiej populacji obuwika wykazały, że zakwita od 20-70% pędów i w większości kwiatów nie zawiązują się owoce. Tak więc tylko na 20% pędów powstają owoce. Liczba chromosomów 2n = 20.

Kotlina Żywiecka (513.46) - duża kotlina śródgórska w Beskidach Zachodnich, której centrum znajduje się w rejonie ujścia do Soły jej dwóch dużych dopływów: prawobrzeżnej Koszarawy i lewobrzeżnej Żylicy.

Natura 2000 – program utworzenia w krajach Unii Europejskiej wspólnego systemu (sieci) obszarów objętych ochroną przyrody. Podstawą dla tego programu są dwie unijne dyrektywy: Dyrektywa Ptasia i Dyrektywa Siedliskowa (Habitatowa). Celem programu jest zachowanie określonych typów siedlisk przyrodniczych oraz gatunków, które uważa się za cenne i zagrożone w skali całej Europy. Wspólne działanie na rzecz zachowania dziedzictwa przyrodniczego Europy w oparciu o jednolite prawo ma na celu optymalizację kosztów i spotęgowanie korzystnych dla środowiska efektów. Jednolite prawo powinno ułatwić współdziałanie wielu instytucji zajmujących się ochroną przyrody stale i tych dla których jest to działanie oboczne. Zadanie i cel rangi europejskiej powinno łatwiej uzyskać powszechną akceptację społeczną, tym bardziej że poszczególne kraje członkowskie są zobowiązane do zachowania na obszarach wchodzących w skład sieci Natura 2000 walorów chronionych w stanie nie pogorszonym, co wcale nie musi wykluczać ich gospodarczego wykorzystania.

Ekologia

Rośnie głównie na glebach wapiennych i próchnicznych w zaroślach i lasach, szczególnie w buczynach i grądach. Znosi duże zacienienie (od 0-70%, a miejscami nawet do 90%). Gatunek ekotoniczny, często rosnący na granicy lasu i trawiastego obszaru (np. polany czy obrzeża lasu). W Europie pionowa granica zasięgu wynosi 0-2200 m n.p.m., w Polsce najwyżej położone stanowisko znajduje się w Tatrach na Wielkim Kopieńcu (1280 m). Populacje liczą przeważnie od kilkunastu do kilkudziesieciu osobników, ale w populacji nad Końskim Żlebem w Tatrach w 2007 było około 200 pędów, a na wschodnim stoku Sarniej Skały 249 pędów. Gatunek wyróżniający dla Fagus sylvatica-Cypripedium caleolus.

Koński Żleb – żleb w polskich Tatrach Zachodnich po północnej stronie Giewontu. Opada z Suchego Wierchu w północno-zachodnim (z odchylenien na zachód) kierunku, do Doliny Strążyskiej. Jego wylot znajduje się przy górnym końcu Polany Strążyskiej, na wysokości około 1050 m n.p.m. W górnej części żlebu spływa niewielki strumyk, niżej zanika w podłożu porowatych skał węglanowych budujących ten rejon Tatr.

Wyżyna Lubelska (343.1) – region geograficzny w południowo-wschodniej części Polski, rozciągający się pomiędzy doliną Wisły na zachodzie i Bugu na wschodzie. Dalej ku północy przechodzi w Polesie Lubelskie, a ku południu w wał Roztocza. Obejmuje powierzchnię około 7000,2 km², a jej wysokość dochodzi do 314 m n.p.m. (Działy Grabowieckie). Najwyższym wzniesieniem Wyżyny Lubelskiej jest Wielki Dział, mierzący 390 m n.p.m. Prawie cały obszar wyżyny leży na terenie województwa lubelskiego, jedynie małe fragmenty Małopolskiego Przełomu Wisły i Wzniesień Urzędowskich wykraczają na tereny województw sąsiednich.

Nazewnictwo

Polska nazwa obuwik nadana została ze względu na charakterystyczny kształt warżki. Pod nazwą trzewika trzewiczlika roślinę tę opisał znany polski botanik Krzysztof Kluk.

Synonimy nazwy naukowej:

Calceolus alternifolius St.-Lag.,

Calceolus marianus Crantz,

Cypripedilon marianus (Crantz) Rouy

Cypripedium alternifolium St.-Lag.,

Cypripedium atsmori C.Morren,

Cypripedium boreale Salisb.,

Cypripedium calceolus f. triflorum Rouy,

Cypripedium calceolus var. viridiflora M.Schulze,

Cypripedium cruciatum Dulac,

Cypripedium ferrugineum Gray,

Cypripedium guttatum subsp. microsaccos (Kraenzl.),

Cypripedium microsaccos Kraenzl.

Zagrożenia i ochrona

Obuwik zagrożony jest pozyskaniem roślin ze stanowisk naturalnych do upraw, zrywaniem kwiatów, niszczeniem siedlisk. Czerwonej listy roślin i grzybów Polski określa ten gatunek jako narażony na wyginięcie V. Wymieniony także w Polskiej Czerwonej Księdze Roślin jako gatunek narażony VU (vulnerable). W niektórych krajach (np. Wielka Brytania) został prawie wytępiony przez kolekcjonerów i hodowców roślin. W Polsce gatunek podlega ścisłej ochronie gatunkowej. Obrót handlowy obuwikiem jest ograniczony; gatunek wymieniony został w załączniku II Konwencji CITES. Wymieniony jest także w załącznikach Dyrektywy Siedliskowej jako gatunek wymagający ochrony w krajach członkowskich Unii Europejskiej w sieci Natura 2000.

Rameta, ramet, weget – pojedynczy, zakorzeniony pęd będący fragmentem modułowego organizmu roślinnego rozprzestrzeniającego się wegetatywnie (klonalnie). Organizm taki jest pojedynczym osobnikiem genetycznym (genetem). Wszystkie ramety stanowiące jeden genet, mimo iż wyglądają jak odrębne rośliny (zwłaszcza jeśli rozłogi są podziemne), stanowią pod względem morfologicznym i fizjologicznym jedną całość. Ramety tworzone są przez rośliny rozprzestrzeniające się za pomocą rozłogów np. truskawka, konwalia majowa, turzyca piaskowa. Oddzielające się od rośliny macierzystej ramety mogą służyć jako rozmnóżki. Istnienie dwóch kategorii osobników – genetycznych (genetów) i strukturalnych (ramet) – ma swoje konsekwencje w badaniach demograficznych, gdyż poszczególne ramety, mimo że będące elementami jednego genetu, jak zooidy są elementami kolonii, mogą być zliczane jako odrębne osobniki.

Wyżyna Małopolska (342) - wyżynna podprowincja fizycznogeograficzna w południowej Polsce, stanowiąca centralną część Wyżyn Polskich. Położona jest na północ i zachód od Wisły.

Przypisy

Stevens P.F.: Angiosperm Phylogeny Website (ang.). 2001–. [dostęp 2010-08-01].
Germplasm Resources Information Network (GRIN). [dostęp 2011-01-17].
↑ Zbigniew Mirek, Halina Piękoś-Mirkowa: Czerwona księga Karpat Polskich. Kraków: Instytut Botaniki PAN, 2008. ISBN 978-83-89648-71-6.
↑ Helmut Baumann: Storczyki Europy i obszarów sąsiednich. Warszawa: Multico Oficyna Wydawnicza, 2010. ISBN 978-83-7073-698-9.
↑ Halina Piękoś-Mirkowa, Zbigniew Mirek: Rośliny chronione. Warszawa: Multico Oficyna Wyd., 2006. ISBN 978-83-7073-444-2.
Lucjan Rutkowski: Klucz do oznaczania roślin naczyniowych Polski niżowej. Warszawa: Wyd. Naukowe PWN, 2006. ISBN 83-01-14342-8.
Władysław Matuszkiewicz: Przewodnik do oznaczania zbiorowisk roślinnych Polski. Warszawa: Wyd. Naukowe PWN, 2006. ISBN 83-01-14439-4.
The Plant List Cypripedium calceolus. [dostęp 20011-06-02].
Red list of plants and fungi in Poland. Czerwona lista roślin i grzybów Polski. Zbigniew Mirek, Kazimierz Zarzycki, Władysław Wojewoda, Zbigniew Szeląg (red.). Kraków: Instytut Botaniki im. W. Szafera, Polska Akademia Nauk, 2006. ISBN 83-89648-38-5.
Geoff Burnie i inni: Botanica. Rośliny ogrodowe. Könemann, 2005. ISBN 3-8331-1916-0.
Mariola Kukier-Wyrwicka, Hanna Werblan-Jakubiec, Marcin Zych: Rośliny CITES (pol.). Ogród Botaniczny Uniwersytetu Warszawskiego. [dostęp 3 czerwca 2008].