Obwód Zakaspijski - Polski Serwis Naukowy

Herb

Obwód Zakaspijski w roku 1900

Obwód Zakaspijski na mapie z roku 1903

Obwód Zakaspijski – region w Imperium Rosyjskim na wschód od Morza Kaspijskiego i na zachód od Amu-darii, na południe od równoleżnikowej linii łączącej Morze Kaspijskie i Jezioro Aralskie. Graniczył z Obwodem Uralskim na północy, Chiwą i Bucharą na wschodzie oraz Persją i Afganistanem na południu. Obejmował m.in. wyżynę Ustiurt, Nizinę Turańską (z pustynią Kara-kum) i półwysep Mangyszłak.

Ustiurt (kaz.: Үстірт, Üstyrt; uzb.: Ustyurt platosi; karakałp.: Үстирт, Üstirt; turkm.: Üstýurt platosy; ros.: плато Устюрт, płato Ustiurt) – płaskowyż w zachodnim Kazachstanie, Uzbekistanie i częściowo Turkmenistanie, położony między zapadliskami między półwyspem Mangystau a Jeziorem Aralskim i deltą Amu-darii. Obejmuje powierzchnię ok. 200 tys. km² i wznosi się średnio na wysokość 150–200 m n.p.m. Najwyżej położony punkt osiąga 370 m n.p.m. Płaskowyż obniża się gwałtownie ku otaczającym nizinom i zapadliskom tworząc urwiste, wysokie na 60–350 m krawędzie, tzw. czinki. Zbudowany jest głównie z wapieni i innych skał osadowych. Lekko falista równina pokryta jest półpustynną roślinnością piołunowo-słonoroślową.

Iran (pers. ايران – Īrān), (w języku polskim dawniej używano także formy Persja) pełna nazwa: Islamska Republika Iranu (pers. جمهوری اسلامی ايران – Dżomhuri-je Eslâmi-je Iran) – państwo na Bliskim Wschodzie, leżące nad Morzem Kaspijskim, Zatoką Perską i Zatoką Omańską.

Region ten podbity został przez Rosję w latach 1879-1885. Na przełomie XIX i XX wieku na powierzchni 554 860 km² mieszkało w Obwodzie Zakaspijskim ponad 370 tysięcy osób (tylko około 40 tysięcy w miastach), głównie Turkmenów i Kirgizów, trudniących się chowem bydła i owiec, prowadzących przeważnie żywot koczowniczy. Rolnictwo uprawiane było jedynie w oazach i przy wybrzeżach rzek. Pod względem administracyjnym obwód ten dzielił się na 5 okręgów: aszchabadzki, krasnowodski, mangyszłacki, merwski i tedżeński. Miastem głównym obwodu był Aszchabad, oprócz niego ważniejsze miasta to Krasnowodsk, Fort Aleksandrowski na półwyspie Mangyszłak (od 1939 nazywane Fort-Szewczenko), Merw (od 1937 nazywane Mary), Tedżen.

Morze Kaspijskie (per. دریای خزر, ros. Каспийское море, azerb. Xəzər dənizi, kaz. Каспий теңізі, turkm. Hazar deňzi) – bezodpływowe słone jezioro reliktowe w Azji i w niewielkiej części w Europie. Jest największym jeziorem świata z powierzchnią wynoszącą ok. 370 tys. km2 (zmieniającą się wskutek opadania poziomu wody, w 1930 roku wynosiła ona aż 442 tys. km²). Maksymalna głębokość to 1025 m. Zasolenie od 10-12‰ do bardzo dużego, sięgającego nawet 300‰ w zamkniętych zatokach. Czas wymiany wód wynosi 250 lat. W Starożytności nosiło różne nazwy: Ocean Hyrkański, Morze Azarskie i Morze Kwalijskie.

Fort-Szewczenko (kaz. Форт-Шевченко), pierwotna nazwa Nowopietrowsk, (od 1857 do1939 Fort Aleksandrowski), miasto w Kazachstanie; w obwodzie mangystauskim, na półwyspie Mangyszłak, port nad Morzem Kaspijskim; 16 tys. mieszkańców (2006); duży ośrodek przemysłu rybnego; stocznie remontowe. Powstał 1834-1835 jako fort; 1850-1857 przebywał w nim na zesłaniu Taras Szewczenko oraz zesłańcy polscy, m.in Z. Sierakowski, J. Zalewski.

Terytorium tego Obwodu obejmuje współczesny Turkmenistan oraz nadkaspijskie rejony dzisiejszego Uzbekistanu (zachodnia część Karakałpacji) i Kazachstanu (obwód mangystauski).

Przypisy

↑ S. Orgelbranda Encyklopedja Powszechna. Warszawa: Wydawnictwo Towarzystwa Akcyjnego Odlewni Czcionek i Drukarni S. Orgelbranda Synów, XIX i pocz. XX wieku (może wymagać uaktualnienia).