Obywatel Kane - Polski Serwis Naukowy

Obywatel Kane (Citizen Kane) – amerykański film fabularny z 1941 roku. Magnum opus Orsona Wellesa. Często uważany za najlepszy film w historii kina jest szczególnie chwalony za swoją innowacyjność w zakresie kinematografii, muzyki i struktury nieliniowej narracji. Film był debiutem reżyserskim Orsona Wellesa, zagrał on w nim także rolę tytułową. Miał wtedy zaledwie 25 lat. Nominowany do Oscarów w dziewięciu kategoriach, otrzymał statuetkę za najlepszy scenariusz oryginalny.

Prasa (łac. presso tłoczyć) – określenie dzienników, czasopism i "środków masowego przekazywania powstałych w wyniku postępu technicznego" o charakterze informacyjnym, wydawanych periodycznie, nie rzadziej niż raz do roku, wyróżniających się stałym tytułem i kolejnym numerem. Określenie "prasa" pochodzi od nazwy maszyny drukarskiej i sposobu powstawania "prasy", który polega na odciskaniu znaków na papierze. Informacja jest podawana za pomocą pisma i obrazu stałego lub, w przypadku mediów elektronicznych, za pomocą dźwięku, wizji lub innej metody przekazywania informacji. Prasa zalicza się do mediów jednokierunkowych, co oznacza pewną pasywność i powoduje brak bezpośredniej reakcji odbiorcy w stronę nadawcy.
Ganna Walska (właśc. Hanna Puacz, ur. 24 czerwca 1887 w Brześciu Litewskim, zm. 2 marca 1984 w Santa Barbara w Kalifornii) – amerykańska śpiewaczka operowa (sopran) pochodzenia polskiego.

Dzieło Orsona Wellesa jest przykładem film à clef, tj. przedstawia prawdziwą historię za fasadą fikcyjnego scenariusza, używając zmienionych nazwisk. Opowiada on o życiu i spuściźnie Charlesa Fostera Kane'a, magnata prasowego, którego pierwowzór stanowi William Randolph Hearst. Welles użył także kilku wątków autobiograficznych. W czasie, gdy film wchodził do kin, żadna z ponad dwudziestu gazet, które posiadał ówczas Hearst nie wspomniała o nim ani słowem. Opowiadana głównie w formie retrospekcji historia podąża za dziennikarskim śledztwem, którego zadaniem jest rozszyfrowanie słów "Różyczka" (ang. Rosebud), wypowiedzanych przez Kane'a na łożu śmierci. Widzimy, jak Charles Kane rozpoczyna karierę w świecie prasy; chce dostarczać wiadomości rzetelnych, służących społczeństwu, ale z czasem przemienia się w żądnego władzy i wpływów bogacza.

IMDb.com (The Internet Movie Database) – największa na świecie internetowa baza aktorów i filmów. Zawiera informacje o artystach i produkcjach z wielu części świata (w tym także polskich). Z bazy możemy się dowiedzieć między innymi o dorobku aktorów (reżyserów, scenarzystów, muzyków i innych osób związanych z produkcją i tworzeniem filmu), przeczytać krótkie syntetyczne biografie (przy niektórych osobach). Baza pozwala również sprawdzić informacje o filmach, serialach i produkcjach telewizyjnych (nawet tych w produkcji), jak również o nagrodach filmowych. Mankamentem bazy jest nieuwzględnianie charakterystycznych znaków diakrytycznych niektórych języków, w tym języka polskiego.
Scenariusz - to materiał literacki będący podstawą realizacji fabuły. Scenariusz może sam w sobie stanowić utwór oryginalny, być przeróbką utworu dramatycznego zawierającego dialogi i odautorskie didaskalia, czy też przeróbką dzieła literackiego nie dramaturgicznego (adaptacja scenariuszowa opowiadania, powieści, noweli, itp.). Scenariusz przystosowuje dramat, słuchowisko, utwór niedramatyczny, itp. oraz składniki takiego utworu do wymagań sceny, filmu fabularnego, filmu dokumentalnego, spektaklu telewizyjnego czy nagrania radiowego. Scenariusz opierający się na specjalnie napisanym przez scenarzystę lub reżysera (film autorski), oryginalnym utworze dla filmu, zwany jest scenariuszem filmowym.

Welles dotychczasową sławę zawdzięczał głównie działalności teatralnej i pracy w radiu. Szczególnie chwalony był za słuchowisko Wojna światów, które uważane jest za możliwie najlepiej przygotowaną produkcję radiową w dziejach. Podpisał kontrakt z wytwórnią RKO Pictures w 1939 roku. Co niezwykłe, zwłaszcza dla początkującego reżysera, otrzymał pełną swobodę w doborze tematu filmu, obsady aktorskiej i swoich współpracowników. Dostał także prawo decydowania o końcowym kształcie filmu (ang. final cut priviledge). Po dwóch nieudanych próbach napisania scenariusza, podjął nad nim pracę razem z Hermanem J. Mankiewiczem. Film nakręcono w 1940 roku, a jego premiera miała miejsce 1 maja 1941 roku.

Wojna światów - słuchowisko CBS - radiowa adaptacja opowieści H.G. Wellsa pod tym samym tytułem. Przygotowane ono zostało przez Orsona Wellesa i Mercury Theatre jako część serii słuchowisk "na żywo" emitowanych przez stację CBS w święto Halloween 30 października 1938 roku. Przedstawienie to, w atmosferze napięcia społecznego i wzrostu poczucia zagrożenia poprzedzającego II wojnę światową, zostało potraktowane przez radiosłuchaczy jako faktoid - rzeczywisty reportaż inwazji Marsjan na Ziemię, który wzbudził prawdziwą panikę wśród wielu mieszkańców New Jersey.
Filmweb (filmweb.pl) – największy polski serwis internetowy poświęcony filmom i ludziom kina. Druga co do wielkości baza filmowa na świecie po IMDb.com (na dzień 18 lipca 2010 zawiera informacje o 460297 filmach, 32874 serialach i 1273718 ludziach filmu).

Uznany za sukces przez krytyków, film został jednak chłodno przyjęty przez widzów. Szybko zniknął z obrotu kinowego. Wskrzesiła go jednak reewaluacja dokonana w latach pięćdziesiątych, głównie dzięki francuskim krytykom z wpływowego czasopisma Cahiers du cinema i ponownemu wprowadzeniu filmu na rynek amerykański w 1956 roku. Pół oficjalny kompromis wśród krytyków filmowych doprowadził do tego, że Roger Ebert stwierdził, że Obywatel Kane to "oficjalnie najlepszy film świata".

Agnes Robertson Moorehead (ur. 6 grudnia 1900 w Clinton, zm. 30 kwietnia 1974 w Rochester) − amerykańska aktorka, czterokrotnie nominowana do Oscara za drugoplanowe role w filmach: Wspaniałość Ambersonów (1942), Pani Parkington (1944), Johnny Belinda (1948) i Nie płacz, Charlotto (1964).
Reżyser – autor realizujący własną artystyczną koncepcję multidyscyplinarnego utworu: spektaklu, filmu, audycji radiowej, programu telewizyjnego, nagrania dźwiękowego itp. Nadzoruje i koordynuje działania wszystkich biorących udział w przedsięwzięciu. Reżyser nadaje ostateczny kształt utworowi i jest za niego odpowiedzialny w sensie artystycznym.

Opis fabuły

Orson Welles jako Charles Foster Kane

Fabuła to historia kariery potężnego magnata prasowego Charlesa Fostera Kane'a. Po jego śmierci reporter Jerry Thompson (William Alland) podejmuje próbę wyjaśnienia znaczenia słowa Różyczka (ang. Rosebud), wypowiedzianego przez Kane'a w chwili śmierci. Dziennikarz, poprzez serię rozmów z ludźmi z otoczenia swojego bohatera odkrywa powoli, jak skomplikowaną osobowością był ten enigmatyczny i na pozór pozbawiony skrupułów w robieniu kariery człowiek. Przez ostatnie lata życia mieszkał w rezydencji Xanadu, opatrzonej ogromnym napisem "Zakaz wstępu" (ang. No trespassing).

RKO Radio Pictures - jedna z czołowych wytwórni hollywoodzkich lat 30. i 40. XX w. Jej niezwykłe początki istnienia wiążą się z korporacją RCA, która promując własny patent kina dźwiękowego, odrzuciła propozycję współpracy z istniejącymi wytwórniami i założyła osobne przedsiębiorstwo produkcji i dystrybucji filmów RKO.
Film fabularny – film fikcji, film aktorski przeznaczony głównie do wyświetlania w kinach. Jeden z głównych rodzajów filmowych obok filmu animowanego, filmu dokumentalnego i filmu oświatowego. Posiada fabułę, czyli dramaturgiczną, najczęściej wielowątkową opowieść.

Thompsonowi nie udaje się rozwikłać zagadki słowa Różyczka, ale pod koniec filmu wśród płonących resztek majątku Kane'a można dostrzec płonące dziecinne sanki, na których widnieje ten enigmatyczny napis. Ostatnie słowa Kane'a są nawiązaniem do jego dzieciństwa, które było prawdopodobnie najszczęśliwszym okresem jego życia..

George Orson Welles (ur. 6 maja 1915 w Kenosha, Wisconsin, zm. 10 października 1985 w Hollywood) – amerykański reżyser, producent, scenarzysta i aktor filmowy.
Harold Fowler McCormick (ur. w 1872, zm. w 1941) prezes rady nadzorczej International Harvester Company. McCormick był najmłodszym synem Cyrusa McCormicka, wynalazcy i producenta mechanicznej żniwiarki.

Pierwowzorem postaci Kane'a był William Randolph Hearst, ale Orson Welles dodał do niej elementy autobiograficzne. Welles umieścił także wątek innego multimilionera – Harolda McCormicka. Był on niezwykle aktywny w promocji swojej drugiej żony, Ganny Walskiej, śpiewaczki operowej. Welles i wielu innych uważało, że nie miała ona talentu. W filmie można ją zidentyfikować jako Susan.

Watykańska lista 45 filmów – lista "ważnych i wartościowych filmów fabularnych" opracowana w Watykanie w 1995 roku z okazji 100-lecia kina. Papieska Rada ds. Środków Społecznego Przekazu ogłosiła listę 45 filmów fabularnych zgrupowanych w trzech kategoriach: filmy o walorach religijnych, moralnych lub artystycznych. W każdej kategorii znalazło się 15 filmów. Jednocześnie podkreślono, że wybór filmów ma charakter subiektywny.
Kino – rodzaj sztuki widowiskowej uwiecznionej na taśmie filmowej lub wideo, w której aktor lub grupa aktorów odgrywa role dla widowni, lub nagrany jest obraz ruchomy z podkładem dźwiękowym lub bez. Terminem tym określa się też czasem sam spektakl lub też budynek, w którym on jest wyświetlany.

Obsada i bohaterowie

Herman Mankiewicz, Orson Welles i John Houseman pracujący nad scenariuszem filmu

Orson Welles jako Charles Foster Kane: tytułowy Obywatel Kane, bogaty magnat prasowy, którego życie jest głównym tematem filmu.

William Alland jako Jerry Thompson: dziennikarz, którego zadaniem jest rozszyfrowanie ostatnich słów Kane'a. W filmie ukazuje się tylko w głębokim cieniu bądź tyłem do kamery.

Ray Collins jako Jim W. Gettys: rywal polityczny Kane'a zajmujący stanowisko burmistrza Nowego Jorku. Kane wydaje się być faworytem kolejnych wyborów, ale Gettys ujawnia szczegóły jego związku z Susan Alexander, niszcząc tym samym popularność kontrkandydata.

Dorothy Comingore jako Susan Alexander: początkowo kochanka Kane'a; później zostaje jego drugą żoną.

Joseph Cotten jako Jedediah Leland: najlepszy przyjacieł Kane'a i jego pierwszy współpracownik. Leland pracuje z nim przez cały okres rozwoju jego imperium, ale z czasem oddalają się od siebie. Kane'a zwalnia go, gdy ten w recenzji krytycznie odnosi się do operowego debiutu Susan Alexander.

George Coulouris jako Walter Parks Thatcher: skromny bankier, który zostaje prawnikiem Kane'a.

Agnes Moorehead jako Mary Kane: matka głównego bohatera.

Harry Shannon jako Jim Kane: ojciec.

Everett Sloane jako Pan Bernstein: lojalny przyjaciel i pracownik Kane'a.

Ruth Warrick jako Emily Monroe Norton Kane: pierwsza żona Kane'a, siostrzenica prezydenta. Zostawia go, gdy dowiaduje się o romansie z Susan Alexander. Umiera w wypadku samochodowym wraz ze swoim synem.

Paul Stewart jako Raymond: cyniczny kamerdyner; towarzysz Kane'a w ostatnich latach jego życia.

W napisasch końcowych widnieje informacja, że "większość aktorów jest nowicjuszami. Mercury Theathre jest dumne, że mogło ich Państwu przedstawić."

Muzyka (gr. mousike) – sztuka organizacji struktur dźwiękowych w czasie. Jedna z dziedzin sztuk pięknych, która wpływa na psychikę człowieka przez dźwięki.
William Randolph Hearst (ur. 29 kwietnia 1863 w San Francisco, zm. 14 sierpnia 1951 w Beverly Hills) - amerykański magnat prasowy, jeden z największych w historii prasy.

czytaj dalej: [2], [3]

w oparciu o Wikipedię (licencja GFDL, CC-BY-SA 3.0, autorzy, historia, edycja)