Oddział II Sztabu Generalnego Wojska Polskiego

Oddział II Sztabu Generalnego Wojska Polskiego – komórka organizacyjna Sztabu Generalnego WP (od 1928 r. Sztabu Głównego WP) zajmująca się wywiadem, w tym radiowywiadem, kontrwywiadem, dywersją pozafrontową, kryptologią, studiami armii obcych i sprawami zagranicznymi (attaché) w latach 1918-1939.

Początki wywiadu i kontrwywiadu w II RP

Wraz z powołaniem Sztabu Generalnego Wojska Polskiego utworzono pierwsze, działające bezpośrednio przy nim, komórki organizacyjne wywiadu i kontrwywiadu wojskowego. Polski wywiad i kontrwywiad wojskowy rozpoczął swą działalność w połowie października 1918 roku jako Wydział Informacyjny Sztabu Generalnego. Od połowy października 1918 r. do zadań wydziału informacyjnego, kierowanego przez mjr. Mieczysława Mackiewicza, należała – Służba Wywiadowcza oraz Ofensywna i defensywna. Trzecim zasadniczym elementem organizacyjnym była Sekcja Studiów (ewidencji), a czwartym Szyfry. Nazwa defensywa, odnosząca się do kontrwywiadu, była powszechnie stosowana do zakończenia wojny polsko-bolszewickiej.

Starogard – osada sołecka w Polsce położona w województwie zachodniopomorskim, w powiecie łobeskim, w gminie Resko, przy skrzyżowaniu drogi wojewódzkiej nr 148 z drogą wojewódzką nr 152 i przy trasie linii kolejowej Resko-Łobez (obecnie zawieszonej).
Korpus Ochrony Pogranicza, KOP – formacja wojskowa czasu pokoju utworzona w 1924 do ochrony wschodniej granicy II Rzeczypospolitej przed penetracją agentów, terrorystów i zwartych uzbrojonych oddziałów dywersyjnych przerzucanych przez sowieckie służby specjalne z terenu ZSRR na terytorium II Rzeczypospolitej. W czasie stanu wojny funkcja KOP miała dobiec końca, a jego jednostki miały zgodnie z planem mobilizacyjnym zasilić oddziały i pododdziały Wojska Polskiego w linii.

Częste zmiany struktur organizacyjnych Sztabu Generalnego były spowodowane w dużym stopniu wydarzeniami politycznymi. W ramach Wydziału Informacyjnego tworzono pośpiesznie sieci placówek służby wywiadowczej i defensywnej, czyli kontrwywiadowczej, mających dostarczyć dowództwu potrzebnych informacji.

Pierwsze struktury

W skład Wydziału Informacyjnego wchodziło siedem sekcji:

Sicherheitsdienst des Reichsführers-SS (SD, pol. Służba Bezpieczeństwa Reichsführera SS) – organ wywiadu, kontrwywiadu i służby bezpieczeństwa SS, działający w III Rzeszy w latach 1931-1945.
Wielka Brytania (), Zjednoczone Królestwo Wielkiej Brytanii i Irlandii Północnej (ang. United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland) – unitarne państwo wyspiarskie położone w Europie Zachodniej. W skład Wielkiej Brytanii wchodzą: Anglia, Walia i Szkocja położone na wyspie Wielka Brytania, Irlandia Północna leżąca w północnej części wyspy Irlandia. Guernsey, Jersey i Wyspa Man, posiadają odrębny status dependencji Korony brytyjskiej i nie wchodzą w skład Zjednoczonego Królestwa.

Sekcja I – rozpoznanie

Sekcja II

IIa (Wschód) – wywiad ofensywny na terytorium Rosji, Litwy, Białorusi, Ukrainy i Galicji

IIb (Zachód) – wywiad ofensywny na terytorium: Austrii, Niemiec, Francji i Wielkiej Brytanii

Sekcja III – rozpoznanie wywiadowcze za granicą: (kierunki – Wschodni/Zachodni)

Sekcja IV – przygotowanie biuletynu z działań frontowych

Sekcja V – przekazywanie władzom określonych informacji uzyskanych w działaniach ofensywnych (wywiadu) i defensywnych (kontrwywiadu)

Sekcja VI – kontakty z attaché wojskowymi z Berlina, Wiednia, Budapesztu, Moskwy oraz Kijowa

Sekcja VII – szyfry

Rozbudowa Służb Specjalnych II RP

W następnych miesiącach trwała intensywna rozbudowa struktur informacyjno-wywiadowczych. Wkrótce przekształcono Wydział Informacyjny w Oddział II Sztabu Generalnego Naczelnego Dowództwa Wojska Polskiego.

Jan Henryk Żychoń (ur. 1 stycznia 1902 w Skawinie, zm. 17 maja 1944 pod Monte Cassino) – major piechoty Wojska Polskiego, oficer wywiadu wojskowego Oddziału II Sztabu Generalnego/Głównego Wojska Polskiego.
Baronessa Benita Ursula von Falkenhayn, z domu von Zollikofer - Altenklingen (ur. ok 1900 - zm. 18 lutego 1935) – niemiecka arystokratka i współpracowniczka agenta polskiego wywiadu, majora Jerzego Sosnowskiego.

Duży wkład w zwycięstwo w wojnie polsko-bolszewickiej przypadł wywiadowi. Podczas trwania konfliktu bezpośrednim rozpracowaniem nieprzyjaciela zajmowała się wydzielona komórka w postaci Biura Wywiadowczego, składająca się z sześciu wydziałów.

Struktura Biura Wywiadowczego

Wydziały:

I – Organizacyjny

II – Ofensywny "A"

III – Ofensywny "B"

IV – Ofensywny "C"

V – Defensywny

VI – Propagandy zewnętrznej

VII – Wewnętrzny

Ciężar działalności wywiadowczej podczas wojny polsko-bolszewickiej spoczął m.in. na Wydziale IV, zajmującym się wywiadem frontowym i dalekim (Syberia, Turcja, Persja, Chiny oraz Japonia), a na Ukrainie, terenie przyfrontowym i w głębi RFSRR działały placówki podporządkowane wydzielonej Komendzie Naczelnej III (KN-III) (dawna KN-3 Polskiej Organizacji Wojskowej.

Niemcy (Republika Federalna Niemiec, RFN; do traktatu pomiędzy RFN a Polską Rzecząpospolitą Ludową (1970) w Polsce stosowana była oficjalnie nazwa Niemiecka Republika Federalna, NRF; niem.: Deutschland lub Bundesrepublik Deutschland, BRD) – państwo federacyjne położone w Europie, będące członkiem Unii Europejskiej (UE), Unii Zachodnioeuropejskiej (UZE), G8, ONZ oraz NATO. Stolicą Niemiec jest Berlin (przed połączeniem z NRD – Bonn, obecnie noszące tytuł miasta federalnego). Językiem oficjalnym jest język niemiecki.
Osowiec-Twierdza (ros. Осовец-Крепость) – osada w Polsce położona w województwie podlaskim, w powiecie monieckim, w gminie Goniądz nad rzeką Biebrzą. W latach 1743–1827 Osowiec (jako Marcinpol) posiadał prawa miejskie. Na terenie miejscowości ma siedzibę Biebrzański Park Narodowy oraz znajduje się carska twierdza z XIX wieku. W latach 1975–1998 miejscowość należała administracyjnie do województwa łomżyńskiego.

Po zakończeniu działań wojennych rozpoczął się proces dostosowania struktur wywiadu i kontrwywiadu do warunków pokojowych.

Struktura Oddziału II SG po wojnie polsko-bolszewickiej

W połowie 1921 roku schemat organizacyjny Oddziału II Sztabu Generalnego wyglądał następująco:

Wydział Organizacyjny

Referaty: I – Organizacyjny

II – Wyszkolenia

III – Personalny

IV – Finansowy (od 1923 jako Referat Budżetowy)

V – Szyfrów własnych i korespondencji oraz prasy obcej

Wydział Ewidencyjny

Referaty: I – Wschód (ZSRR, Turcja, Iran, Indie, Chiny, Japonia, Ameryka)

II – Zachód (Niemcy, Francja, Belgia, Holandia, Szwajcaria, Hiszpania)

III – Północ (państwa skandynawskie, państwa bałtyckie, Wielka Brytania)

IV – Południe (Austria, Czechosłowacja, Węgry, Bułgaria, Włochy)

V – Statystyczny

VI – Narodowościowy

Podreferat niemiecki

Podreferat żydowski

Podreferat ukraiński

Podreferat białoruski

Podreferat litewski

Podreferat tatarski

Podreferat rosyjski

Podreferat czeski

Wydział Wywiadowczy

Referaty: I – Techniki wywiadu - kpt. Tadeusz Puszczyński (1921)

Podreferat A1 - wywiadu dywersyjnego

Podreferat A2 - wywiadu specjalnego (chemicznego)

Podreferat A3 - technicznego zaopatrywania wywiadu

Laboratorium Chemiczne

Biuro Fotograficzne

Biuro Paszportowe (później w Centralnej Agenturze)

II – Centralnej Agentury - por. Mieczysław Bratkowski

III – Kontrwywiadu - kpt. Julian Grudziński

IV – Szyfrów obcych

V – Wywiadu radiowego i Techniki podsłuchu - por. Jan Kowalewski

Adiutantura

Struktura terenowa

Terenowymi placówkami Oddziału II SG były:

Zagłębie Ruhry (niem. Ruhrgebiet) – zagłębie przemysłowe w Niemczech w kraju związkowym Nadrenia Północna-Westfalia. Położone nad rzeką Ruhrą a także w pobliżu rzeki Ren. Powierzchnia Zagłębia Ruhry w oficjalnych granicach wynosi 4435 km², zaludnienie: 5 317 565 mieszk. (stan: 01.10.2004).
Augsburg to miasto na prawach powiatu w Niemczech, w Bawarii, na południu kraju. Leży nad rzeką Lech, na przedgórzu alpejskim na wysokości 489 m n.p.m.

Samodzielne Referaty Informacyjne (SRI) przy Dowództwach Okręgu Korpusu i Dowództwie Floty;

ekspozytury, odcinki, posterunki i placówki;

w garnizonach i oddziałach działali oficerowie informacyjni;

istniały także placówki wywiadowcze przy Korpusie Ochrony Pogranicza.

Ekspozytury

Ekspozytura Nr 1 Oddziału II SG w Wilnie - wywiad ofensywny przeciw ZSRR, Litwie i Łotwie; od 1933 podlegała dowódcy KOP (Oddziałowi II podlegała nadal w sensie etatowym i budżetowym)

szefowie

mjr Stefan Mayer (1930)

mjr Edmund Piotrowski (1939)

placówka wywiadowcza nr 1 KOP - Suwałki, później Grodno

placówka wywiadowcza nr 2 KOP - Wilno

placówka wywiadowcza nr 3 KOP - Słobódka, później Głębokie

placówka wywiadowcza nr 4 KOP - Wilejka, od września 1936 Mołodeczno

placówka wywiadowcza nr 5 KOP - Stołpce

placówka wywiadowcza nr 6 KOP - Łuniniec

oficer eksponowany przy CSPodof. KOP w Osowcu

Ekspozytura Nr 2 Oddziału II SG w Warszawie

szefowie

mjr Edmund Charaszkiewicz

kpt. Jan Żychoń (ok. 1930)

zastępcy szefa

mjr Feliks Ankerstein

Marian Steifer
szef Ekspozytury Nr 3 1924-1927

Jan Żychoń
kolejno szef Ekspozytur 4, 2 i 3

Ekspozytura Nr 3 Oddziału II SG w Poznaniu (od 1930 w Bydgoszczy) - wywiad ofensywny przeciw Niemcom

szefowie

mjr Marian Steifer (1924-1927)

kpt./ mjr Jan Żychoń (styczeń 1933 - wrzesień 1939)

zastępcy szefa

mjr Witold Langenfeld (do lipca 1939, potem szef Ekspozytury nr 6 w Łodzi)

posterunek oficerski nr 1 - Mława

posterunek oficerski nr 2 - Grudziądz

posterunek oficerski nr 3 - Starogard

posterunek oficerski nr 4 - Poznań

posterunek oficerski nr 5 - Leszno

posterunek oficerski nr 6 - Białystok

posterunek oficerski nr 7 - Wolne Miasto Gdańsk

placówka wywiadowcza przy Konsulacie RP w Pile (III Rzesza)

placówka wywiadowcza przy Konsulacie RP w Kwidzynie (III Rzesza)

Ekspozytura Nr 4 Oddziału II SG w Krakowie (od 1930 w Katowicach) - wywiad ofensywny przeciw Niemcom i Czechosłowacji

szefowie

kpt Jan Żychoń (1927)

mjr Stanisław Kuniczak (1939)

posterunek oficerski - Cieszyn

posterunek oficerski - Chorzów

posterunek oficerski - Nowy Targ

Ekspozytura Nr 5 Oddziału II SG we Lwowie - wywiad ofensywny przeciw ZSRR; od 1933 podlegała dowódcy KOP (Oddziałowi II podlegała nadal w sensie etatowym i budżetowym)

szefowie

mjr dypl. Bogdan Szeligowski (1928)

mjr Józef Bińkowski (1939)

placówka wywiadowcza nr 7 KOP - Sarny

placówka wywiadowcza nr 8 KOP - Równe

placówka wywiadowcza nr 9 KOP - Czortków - kpt. Henryk Nitecki (do 1935, potem II zastępca szefa wywiadu KOP)

placówka wywiadowcza nr 10 KOP - Tarnopol (utworzona 15 listopada 1931)

placówka wywiadowcza nr 11 KOP - Wołożyn, Iwieniec, później Stryj (utworzona w grudniu 1931; zlikwidowana we wrześniu 1936; odtworzona tuż przed wojną)

placówka wywiadowcza nr 12 KOP - Słobódka (utworzona w styczniu 1933; zlikwidowana 29 października 1934 wobec nikłego zagrożenia penetracji przy granicy polsko-łotewskiej); odtworzona w marcu 1939 w Sanoku, wkrótce przeniesiona do Jasła

Ekspozytura Nr 6 Oddziału II SG w Brześciu Litewskim (1 czerwca 1926 podporządkowana Ekspozyturze nr 1 w Wilnie) - wywiad ofensywny przeciw ZSRR

Ekspozytura Nr 6 Oddziału II SG w Łodzi - utworzona tuż przed wojną

szefowie

mjr Witold Langenfeld (1939)

posterunek oficerski - Ostrów Wielkopolski

posterunek oficerski - Częstochowa

Ekspozytura Nr 7 Oddziału II SG w Wolnym Mieście Gdańsku. Znana pod nazwą "BIG" (Biuro Informacji Gdańsk). Powstała w 1925 r. w wyniku zmiany nazwy gdańskiej Ekspozytury Nr 2. Istniała do 1930 r.

szefowie

mjr Karol Dubicz-Penther

kpt. Alfred Birkenmayer

kpt. Jan Henryk Żychoń

Rozpracowywała obszar Pomorza Zachodniego, Prus Wschodnich i Wolnego Miasta Gdańska

Iran (pers. ايران – Īrān), (w języku polskim dawniej używano także formy Persja) pełna nazwa: Islamska Republika Iranu (pers. جمهوری اسلامی ايران – Dżomhuri-je Eslâmi-je Iran) – państwo na Bliskim Wschodzie, leżące nad Morzem Kaspijskim, Zatoką Perską i Zatoką Omańską.
Kontrwywiad - działalność mająca na celu neutralizowanie działalności obcych służb wywiadowczych, jak też przeciwdziałanie szpiegostwu w ogólności. Często ujmuje się tu również działania mające na celu ochronę i obronę przed dywersją i sabotażem. Kontrwywiadem przeważnie zajmują się służby cywilne, policyjne i wojskowe, potocznie określane również mianem kontrwywiad. W Polsce kontrwywiadem cywilnym zajmuje się Agencja Bezpieczeństwa Wewnętrznego, a wojskowym Służba Kontrwywiadu Wojskowego.

Początkowo każda ekspozytura miała podobną strukturę organizacyjną:

szef ekspozytury,

kancelaria,

oficer gospodarczy,

Referat Wywiadowczy.

Organizacja oraz zadania ekspozytur zostały z czasem rozbudowane na mocy rozkazów Oddziału II z 10 kwietnia 1927 czy z 24 czerwca 1929.

W 1930 organizacja ekspozytur Oddziału II wyglądała następująco:

III Rzesza Niemiecka (niem. Das Dritte Reich) – nieoficjalna nazwa państwa niemieckiego pod rządami NSDAP w latach 1933–1945 – oficjalnie państwo nosiło nazwę Rzesza Niemiecka (Deutsches Reich), używano także nazwy Rzesza Wielkoniemiecka (Großdeutsches Reich).
Marynarka Wojenna Rzeczypospolitej Polskiej – jeden z czterech rodzajów polskich Sił Zbrojnych, obok Wojsk Lądowych, Sił Powietrznych i Wojsk Specjalnych. Odpowiada za obronę wybrzeża i wód terytorialnych. Pod względem organizacyjnym stanowi związek operacyjny – flotę. Od 25 czerwca 2010 roku funkcję dowódcy pełni adm. fl. Tomasz Mathea.

szef ekspozytury,

kancelaria,

Referat Organizacyjny,

Referat Studiów (Ewidencyjny),

Referat Kontrwywiadowczy,

Laboratorium Techniczne.

Działania Oddziału II SG w kierunku wschodnim

Również po wojnie przystąpiono do organizowania "wywiadu ofensywnego" na terytorium państw sąsiadujących z Polską, z którymi istniał konflikt strategiczny i pretensje graniczne. Ponieważ największe zagrożenie dla państwa polskiego nadal występowało ze strony wschodniej, tam też (najczęściej poprzez konsulaty) umiejscowiono placówki referatu "Wschód", m.in. w Moskwie, Leningradzie, Charkowie, Kijowie i Tyflisie. Były wspierane przez wywiad płytki, organizowany przez Korpus Ochrony Pogranicza, który został utworzony w 1924 roku.
Akcje, tzw. "wypady", przeprowadzane przez agenturę wywiadu płytkiego (KOP-u) dokonywane były w pasie przygranicznym Rosji Sowieckiej, pod przykrywką np.: najść przemytniczych, napadów bandyckich, a nawet działań partyzanckich.

Wolne Miasto Gdańsk (niem. Freie Stadt Danzig) – istniejące w okresie międzywojennym autonomiczne miasto-państwo pod ochroną (protection) Ligi Narodów.
Kryptologia (z gr. κρυπτός – kryptos – "ukryty" i λόγος – logos – "słowo") – nauka o przekazywaniu informacji w sposób zabezpieczony przed niepowołanym dostępem. Współcześnie kryptologia jest uznawana za gałąź zarówno matematyki, jak i informatyki; ponadto jest blisko związana z teorią informacji, inżynierią oraz bezpieczeństwem komputerowym.

Wypady rozpoznawcze tego typu przynosiły cenne informacje terenowe, a nawet werbunek agentów lub informatorów. Przykładem jest zwerbowanie dowódcy 28 brygady strzeleckiej Armii Czerwonej, Bolesława Kontryma, Polaka, który wkrótce uciekł do Polski i rozpoczął służbę w Policji Państwowej (departament defensywy). Po 1925 roku zlikwidowano część placówek, skupiając się na obserwacji radzieckich jednostek wojskowych i przemysłu zbrojeniowego.

Wilhelm (Franz) Canaris (ur. 1 stycznia 1887 w Aplerbeck, zm. 9 kwietnia 1945 we Flossenbürgu) – admirał niemiecki, szef wywiadu wojskowego Abwehry od 1935 do 1944 roku, jedna z najbardziej enigmatycznych postaci II wojny światowej, wysoki dygnitarz III Rzeszy, a zarazem przeciwnik polityki Adolfa Hitlera.
Enigma (z gr. αινιγμα, wym. enigma, pl. zagadka) – niemiecka przenośna, elektromechaniczna maszyna szyfrująca oparta na zasadzie obracających się wirników, opracowana przez Artura Scherbiusa, a następnie produkowana przez wytwórnię Scherbius & Ritter. Wytwórnia ta została założona w 1918 z inicjatywy Scherbiusa oraz innego niemieckiego inżyniera Richarda Rittera i zajmowała się konstrukcją i produkcją urządzeń elektrotechnicznych między innymi silników asynchronicznych. Scherbius odkupił prawa patentowe do innej wirnikowej maszyny szyfrującej opracowanej przez holenderskiego inżyniera Hugona Kocha.

czytaj dalej: [2], [3]

w oparciu o Wikipedię (licencja GFDL, CC-BY-SA 3.0, autorzy, historia, edycja)