Arktyka to region polarny i subpolarny na półkuli północnej wokół północnego bieguna geograficznego. Obejmuje Morze Arktyczne z wyspami oraz północne obszary Ameryki Północnej, Europy i Azji. Powierzchnia Arktyki wynosi 26,5 mln km², w tym ok. 14 mln km² mórz.

Odkrywanie terenów arktycznych, przynajmniej w pierwszym okresie, miało odmienny charakter niż eksploracja południowych obszarów polarnych. Ziemie arktyczne, wieniec wysp leżących w pobliżu kontynentów Europy, Azji i Ameryki Północnej został w ogólnych zarysach poznany w fazie poszukiwania tzw. przejścia północnego i zostały opisane w artykułach: Odkrycia i badania Europy, Odkrycia i badania Azji Północnej i Odkrycia i badania Ameryki Północnej. Rzeczywiste badania Arktyki rozpoczęły się w XIX wieku, a ich celem początkowo były badania największej wyspy tego regionu Grenlandii, a potem, podobnie jak w przypadku Południa, dotarcie do obu biegunów północnych - geograficznego i magnetycznego.

Odkrycie i badania Grenlandii

Obszary arktyczne na mapie Merkatora z 1595

Grenlandię odkrył w 981 lub 982 islandzki banita Eryk Rudy. Wkrótce potem rozpoczęła się ograniczona przestrzennie kolonizacja wyspy. W 985 lub 986 wylądowało tam 14 statków z kolonistami. Stało się to jeszcze przed pojawieniem się na wyspie Eskimosów, którzy zaczęli się tam osiedlać w XI wieku lub jeszcze później. Normandzcy rybacy i myśliwi żeglowali także po wodach zachodniej Grenlandii. W czasie polowań na wieloryby i foki oraz połowów łososia docierali w obszary pomiędzy 6° a 72°. Około 1040 roku piracka wyprawa fryzyjska dotarła do równoleżnika 65° na wschodnich wybrzeżach Grenlandii i została zatrzymana przez lód. Pierwsza wyprawa badawcza na wyspie odbyła się w 1267 i miała na celu zbadanie zasięgu kolonizacji eskimoskiej, rozciągającej się na północ od posiadłości normandzkich. Wyprawa dotarła do 74°30' szerokości geograficznej lub nawet dalej i przyniosła informacje o bogactwie życia biologicznego północnych akwenów.

W końcu XIV wieku następuje zerwanie kontaktów pomiędzy Normanami z wyspy a ich pobratymcami z Islandii i Skandynawii. Kolonie z czasem zatracają normandzki charakter wskutek mieszania się z Eskimosami i przejmowania ich kultury. Powrót Europejczyków na Grenlandię następuje w 1721 wraz z kolonizacją duńską. Data ta także rozpoczyna okres powtórnego odkrywania lądu. Badania etnograficzne nad Eskimosami rozpoczął Hans Egede jeszcze zanim rozpoczęły się poważne badania geograficzne wyspy:

Badania Grenlandii konkluduje szeroko zakrojony program podjęty przez ekspedycję Expedition Polaires Françaises pod kierunkiem P.E. Victora. W ich czasie dokonano ok. 400 odwiertów wzdłuż trzech równoleżnikowych szlaków stwierdzając, że pokrywa lodowa w niektórych miejscach przekracza 3000 m. Na podstawie tych pomiarów wykonano hipotetyczną mapę Grenlandii, po stopnieniu wszystkich lodów - wewnątrz Grenlandii powstałoby płytkie morze wewnętrzne.

Wyprawy do Bieguna Północnego

Odkrycie położenia bieguna magnetycznego miało istotne znaczenie nawigacyjne i kartograficzne, zdobycie zaś bieguna geograficznego było ambitnym wyzwaniem. Dlatego też, podobnie jak na biegunie południowym, wyprawy polarne w tym kierunku były rodzajem wyzwania i współzawodnictwa.

Pierwszą wyprawą, której celem stał się biegun, była podróż Fridtjofa Nansena. Naukowo solidnie przygotowana wyprawa, na specjalnie konstruowanym statku Fram, miała dotrzeć do bieguna przy wykorzystaniu dryfu lodowego posuwającego się od Wysp Nowosyberyjskich w kierunku bieguna. Założenia Nansena okazały się tylko częściowo słuszne. Dryf zaprowadził badacza zbyt daleko na południe. Nansen próbował kontynuować wyprawę saniami, lecz zdołał dotrzeć tylko do szerokości 86°4'. Podobnie niepowodzeniem zakończyły się ekspedycje Jackson-Harmswortha z lat 1894-1897 wyruszające z Ziemi Franciszka Józefa, jak i późniejsze Zieglera z 1903 i 1905 oraz Wellmana z 1906. W 1900 Włoch Umberto Cagni zdołał dotrzeć do 86°33'. Nieszczęśliwie zakończyła się próba zdobycia bieguna przy pomocy balonu gazowego, podjęta w 1897 r. przez wyprawę Andrée'go. Pierwszym, który okrzyknął się zdobywcą bieguna północnego był Frederick Cook. Miało się to stać 21 kwietnia 1908. Rok później 6 kwietnia 1909 Robert Peary także ogłosił fakt zdobycia bieguna. Rozgorzał między nimi długoletni spór, w którym obaj odkrywcy nie przebierając w środkach ani słowach utrzymywali, że są jedynymi odkrywcami i pomniejszali zasługi drugiego. Jak pokazały późniejsze obliczenia, żaden z nich nie dotarł do bieguna, choć obaj byli bardzo blisko celu.

Pierwszym lotnikiem latającym nad obszarem arktycznym był Polak Jan Nagórski. Będąc w służbie rosyjskiej w sierpniu 1914 brał udział w poszukiwaniach zaginionych ekspedycji. Interesujące są też próby zdobycia bieguna za pomocą sterowca. W 1926 Roald Amundsen i Lincoln Ellseworth dotarli na sterowcu Norge na biegun. Zostali jednak uprzedzeni przez Richarda Byrda, który w podobny sposób dotarł tam 9 maja. Powrotny lot z bieguna na Spitsbergen zajął mu zaledwie 14 godzin. W 1931 odbyła się nieudana próba przepłynięcia pod lodami do bieguna. Wyprawą łodzi podwodnej Nautilius kierował George Hubert Wilkins.

21 maja 1937 radziecka ekspedycja lotnicza kierowana przez Szmidta wysadziła grupę badaczy w okolicach bieguna (89°25"N i 19°16'W). Dotarli oni do bieguna i założyli tam pierwszą stację badawczą "Biegun Północny I". Tego samego roku lodołamacz Siedow został uwięziony w lodach na Morzu Grenladzkim. Przekształcono go w kolejną stację badawczą. Okazało się jednak, że obie stacje dryfują wraz z lodami. Lodołamacz Siedow został uwolniony z lodów w 1940.

Dryf lodowy, nowo odkryte zjawisko, zaczęto intensywnie badać po drugiej wojnie światowej. W 1946 Amerykanie odkryli lodową wyspę o powierzchni ok. 500 km i grubości lodu 60 m. Nazwano ją Target X, wkrótce odkryto podobne i nazwano je T2 i T3. Odkryto, że obiekty te dryfują z prędkością około 100 m/h po stałych trajektoriach wokół bieguna północnego.

W 1958 amerykański okręt podwodny o napędzie atomowym Nautilius dokonał pierwszego przepłynięcia pod biegunem, dokonując jednocześnie pomiarów grubości tafli lodu.

W 1948 radzieccy uczeni odkryli podwodny łańcuch górski nazwany Grzbietem Łomonosowa. Rozciąga się on od Wysp Nowosybirskich, przez biegun aż do Ziemi Granta w Kanadzie. Wysokość grzbietu wynosi 2500 do 3000 metrów, a jego najwyższe wzniesienie znajduje się 950 metrów pod powierzchnią wody.

Międzynarodowy Rok Geofizyczny dał początek szeroko zakrojonym badaniom Arktyki, prowadzonym przez uczonych z 60 państw. Powstało w tym czasie wiele stacji dryfujących prowadzących badania wszystkich aspektów geograficznych, geofizycznych i biologicznych obszarów arktycznych.

Kalendarium

R. Peary wcześniej odbył kilka wypraw do Arktyki, m.in. w 1895 odkrył najbardziej wysuniętą na północ część Grenlandii a w 1901 udowodnił, że Grenlandia jest wyspą.

W rejonie Arktyki działa wiele stacji badawczych, m.in. polska stacja na Spitsbergenie „Hornsund”.

Zapoznaj się również z: Historia odkryć geograficznych.