Ten artykuł dotyczy bitwy pod Wiedniem stoczonej w roku 1683. Zapoznaj się również z: inne bitwy o tej samej nazwie.

Bitwa pod Wiedniem – bitwa stoczona 11 września i 12 września 1683 roku między wojskami polsko-austriacko-niemieckimi, pod dowództwem Jana III Sobieskiego, a armią Imperium osmańskiego pod wodzą wezyra Kara Mustafy pod Wiedniem. Zakończyła się przegraną Osmanów, którzy nie podnieśli się już po tym uderzeniu i przestali stanowić zagrożenie dla chrześcijańskiej Europy.

Geneza

Imperium osmańskie niemal od chwili swojego powstania było potęgą wojskową, opierającą sens istnienia na podbojach. Przez wieki różne strony świata były najeżdżane i podbijane przez sułtanat turecki. W połowie XIV wieku Turcy podjęli planowy podbój Bałkanów opanowując Bizancjum, Bułgarię, Albanię i Serbię. W roku 1541, interweniowali na Węgrzech w czasie wojny między Habsburgami a Zapolyami wspierając najpierw tych drugich a następnie odbierając im stolicę i środkową część kraju. Jednocześnie Turcy zmusili do uznania swojej zwierzchności księstwa naddunajskie - Wołoszczyznę i Mołdawię. W długiej wojnie 1645-1669 odebrali Wenecji Kretę. W 1672 roku uderzyli na Polskę osłabioną wojnami ze Szwecją, Rosją i Kozakami, zdobyli Kamieniec Podolski i zajęli Podole. W tym czasie zwierzchnictwo Osmanów uznał kozacki hetman Piotr Doroszenko, podporządkowując jej część Ukrainy Prawobrzeżnej, na której tle wybuchła wojna turecko-rosyjska, trwająca w latach 1677-1681. W 1678 Turcy zdobyli Czehryń, w 1681 podpisano traktat pokojowy.

 Osobny artykuł: Powstanie Thökölyego na Węgrzech.

Turkom nie udało się jednak pokonać Habsburgów i opanować pozostałej części Wegier. W 1682 roku wybuchło w należącej do Austrii części Węgier (obecnej Słowacji) powstanie antyhabsburskie. Na jego czele stanął Emeryk Thököly. Turcy, zajmujący pozostałą część Węgier, starali się je wykorzystać i, mimo upadku powstania, Wielka Porta zbroiła się i szykowała do nowej wielkiej wyprawy wojennej.

Zabiegi polityczne

Mimo wspólnej granicy wojen polsko-tureckich początkowo nie było. Ciągłe napięcia na granicy były spowodowane najazdami Tatarów na Polskę oraz Kozaków na imperium osmańskie. Strefą sporną były tereny Mołdawii i Wołoszczyzny. W 1620-21 roku doszło na tym tle do wojny. Polska poniosła klęskę w bitwie pod Cecorą. Zawarto pokój, który przetrwał do 1672 roku. W kategorii polityki zarówno Polski jak i Osmanów były to tylko incydenty.

Inaczej się stało po 1672 roku, po kompromitującym pokoju w Buczaczu. Warunków podpisanego pokoju nie uznał sejm polski. W 1673 roku Polska pobiła Osmanów pod Chocimiem. Wojna skończyła się rozejmem, ale obie strony szykowały się do wojny. Król Jan III Sobieski próbował zmontować koalicję, początkowo z Francją i Szwecją (Francja pozostająca w dobrych stosunkach z Osmanami podjęła się mediacji). Zabiegi dyplomatyczne w imperium osmańskim nie odniosły efektów. Wobec zmiany polityki przez Ludwika XIV, Polska próbowała sklecić porozumienie polsko-habsbursko-rosyjskie, ale zarówno car, jak i cesarstwo nie byli zainteresowani. Dopiero w efekcie koncentracji wojsk tureckich Leopold I Habsburg rozpoczął zabiegać o przymierze z Polską.

Dyplomacja habsburska

Pomimo strat terytorialnych Święte Cesarstwo Rzymskie nie było zainteresowane prowadzeniem wojny z Osmanami, dlatego odrzucono projekt przymierza wysunięty przez Polskę. W tym czasie cesarz Leopold I uwikłał się w konflikt z Francją (będąca wówczas u szczytu potęgi). Król Francji Ludwik XIV rozpoczął wtedy tzw. politykę reunionów i wysunął roszczenia do szeregu terytoriów nad Renem np. w 1681 zaanektował (między innymi) Strasburg oraz Księstwo Dwóch Mostów. Z ramienia cesarza Leopolda I oraz Watykanu budowaniem koalicji antytureckiej zajmował się kapucyn Marek z Aviano (Marco d'Aviano).

Dopiero gdy zabiegi dyplomatyczne z Osmanami nie przyniosły rezultatów, rozpoczęto pertraktacje z Polską. Były one utrudnione przez działające w Polsce silne stronnictwo profrancuskie. Francja była też w doskonałych stosunkach z Osmanami, co również mogło mieć wpływ na cel ataku. 1 kwietnia 1683 roku zawarto przymierze przeciwko Osmanom. Gwarantem traktatu został papież Innocenty XI. W traktacie ustalono:

Siły tureckie

Janczarzy

Turcy organizowali siły w Adrianopolu. 31 marca armia turecka wyruszyła do Belgradu pod wodzą samego sułtana, Mehmeda IV. W Belgradzie dołączyły siły z pobliskich prowincji. Wodzem wyprawy został wielki wezyr Kara Mustafa. Wielka armia wyruszyła na Węgry. Tu, w Székesfehérvárze na wielkiej radzie wojennej wyznaczono cel. Został nim Wiedeń.

Była to największa armia, jaką Turcy zmobilizowali w XVII wieku.

Siły austriackie

Z powodu zwłoki i nadziei, że do wojny nie dojdzie mobilizacja była spóźniona. Austriacy wydzielili kilka korpusów do osłony granic, a pozostałe siły zebrali w okolicach Bratysławy. 6 maja siły austriackie dokonały koncentracji pod Kittsee. Ogółem liczyły one 32 000 żołnierzy. Głównym dowódcą został książę Karol Lotaryński.

Dodatkowo armię cesarską wsparł korpus zaciężnych wojsk polskich pod wodzą Hieronima Lubomirskiego zwerbowanych na terenie Polski. Na ochotniczy nabór tych oddziałów zgodził się król Polski.

Z powodu narastającego konfliktu z Francją większość księstw Rzeszy nie mogła przysłać posiłków. Wojska z Rzeszy przybyły dopiero przed wiedeńską bitwą.

Przebieg kampanii

Mimo olbrzymiej armii Kara Mustafa zamierzał zaskoczyć wroga i prawie mu się to udało. Do ostatka nie było jasne czy uderzenie pójdzie na Polskę czy na Austrię. Dopiero w Székesfehérvárze do armii tureckiej dołączyli Tatarzy, którzy wcześniej obozowali pod Kamieńcem Podolskim, szachując Rzeczpospolitą. Dopiero tutaj wielki wezyr wyznaczył kierunek natarcia, co miało opóźnić reakcję Polski. Szybkim marszem ruszył w głąb Austrii w stronę twierdzy Jawaryn. Był to kolejny manewr na zmylenie przeciwnika, który powiódł się częściowo.

Plan bitwy

Bitwa pod Wiedniem, obraz Jana Krzysztofa Damela

Manewry

Ponieważ najlepszą obroną jest atak, książę Lotaryński rozpoczął działania wyprzedzające. Armie austriackie obległy Nowe Zamki oraz ruszyły na Esztergom. Na wieść o pochodzie armii Tureckiej cesarz odwołał atakujące armie. Książę Lotaryński wycofał się pod twierdzę Jawaryn. Tutaj chciał szachować przeciwnika, gdyby obległ Jawaryn. Tymczasem zagony tatarskie idące w przedniej straży dokonały głębokiego oskrzydlenia wojsk austriackich. 7 lipca wojska austriackie wycofując się przyjęły bitwę pod Petronell. Książę przejrzał plany wroga i wycofał się pod Wiedeń. W Wiedniu wybuchła panika. Do wszystkich sojuszników wystosowano apel o pomoc. Cesarz wyjechał do Linzu, później zatrzymał się w Pasawie. 14 lipca Turcy podeszli pod miasto. 16 lipca wyparli z okolicy wojska austriackie i otoczyli miasto. Oprócz natychmiast rozpoczętych przygotowań do zdobycia miasta Kara Mustafa wysłał w pole samodzielne oddziały: w stronę Jawaryna blokujące ewentualne ruchy załogi, posiłki do powstańców węgierskich Thököly'ego zmierzających na Bratysławę. Dalekimi rajdami w głąb kraju zapuściły się tatarskie oddziały biorąc w jasyr, paląc i mordując.

Armia Austriacka cofnęła się pod Jedlersee. Książę Lotaryński wyczekawszy dogodnego momentu ruszył pod Bratysławę i 31 lipca pobił armię Thököly'ego. Stąd oddziałami kawalerii i jazdą Lubomirskiego blokował Tatarom dostępu do Moraw. Doszło do paru potyczek m.in. 24 sierpnia pod Bisambergiem.

Oblężenie Wiednia

rawelin północny

hrabia Ernst Rüdiger Starhemberg

walka o rawelin

walka z minerami tureckimi

Wiedeń był silnie ufortyfikowanym miastem. Dowódcą wojskowym został generał Ernst Starhemberg. Dowódcą cywilnej obrony był Zdenek Kapliî. Obrona miała do dyspozycji 11 tysięcy żołnierzy, prawie 5 tysięcy straży miejskiej, oraz mocną artylerię. Turcy natychmiast rozpoczęli roboty ziemne i minerskie od południowego zachodu. Za najbardziej dogodne miejsce do złamania obrony uznano okolice bastionów Löbl i Zamkowy. Najbardziej zacięte walki toczyły się o zdobycie rawelinu. Doświadczeni tureccy minerzy kopali podziemne podejścia do zakładania min, obrońcy próbowali je unieszkodliwiać, organizowali wycieczki. W bohaterskiej obronie dwumiesięcznych nieustannych szturmów 3 września Turcy zdobyli rawelin. Potem zdobyli przyczółki w obu bastionach. Szykowali się do zdobycia murów pomiędzy nimi i zajęcia miasta.

Załoga Wiednia, dowodzona przez hrabiego Starhemberga, broniła się przez cały lipiec i sierpień. Po dwóch miesiącach oblężenia, liczebność obrońców spadła z początkowych 18 tysięcy do niespełna 5 tys. żołnierzy.

W historiografii austriackiej bohaterska postawa obrońców jest dokładnie opisywana.

Organizacja polskiej odsieczy

Król Jan III Sobieski z wizytą na Jasnej Górze przed wyruszeniem pod Wiedeń, obraz z Sali Rycerskiej Klasztoru Jasnogórskiego

W ówczesnej demokracji Rzeczypospolitej panował dość skomplikowany system prawny w kwestii wojska i prowadzenia wojen. Na prowadzenie wojny poza granicami kraju musiał wyrazić zgodę sejm, na mobilizację tak samo. Sejm uchwalił podatek nadzwyczajny na wystawienie i utrzymanie 48-tysięcznej armii. Ogółem pod bronią znajdowało się wówczas około 12 tysięcy ludzi, trzeba było ogłosić zaciągi. Dodatkowo sejmiki poszczególnych województw musiały zebrać się i pobór podatku zatwierdzić. To bardzo opóźniło zbieranie wojsk. Pieniądze z podatków zebrano więc dopiero pod koniec lipca. Wcześniej bazowano na środkach prywatnych: sam król wydał około pół miliona złotych.. W czerwcu napłynęły pieniądze od cesarza Austrii.

Istniejące wojsko zebrano w Trembowli, nowoorganizowane miało zebrać się w pobliżu Lwowa. Wojsko litewskie zbierało się w Janowie Podlaskim. Następnie planowano kampanię na Podolu. 1 lipca był pierwszym niedotrzymanym terminem mobilizacji. Kiedy Turcy ruszyli na Austrię Sobieski nakazał zbierać wojsko pod Krakowem. 16 lipca przybył posłaniec cesarski z prośbą o odsiecz. 18 lipca Sobieski ruszył z całym dworem do Krakowa. Po drodze wstąpił na Jasną Górę.

Załoga Wiednia broniła się przez cały lipiec i sierpień. Po dwóch miesiącach oblężenia, liczebność obrońców spadła z początkowych 18 tysięcy do niespełna 5 tys. żołnierzy. Ponaglany przez Austriaków i papieża do realizacji warunków traktatu, Sobieski wyruszył z zebranym wojskiem.

Pochód wojsk polskich

Żołnierze polscy 1674-1696

Pancerny

Sobieski zabrał z Krakowa ok. 27 tys. wojsk koronnych, w tym 25 chorągwi husarii, i 29 lipca, nie czekając na spóźniających się Litwinów, pomaszerował śpiesznie na odsiecz Wiedniowi. Trasa marszu prowadziła przez Śląsk, Morawy i Czechy.

W pochodzie towarzyszył królowi najstarszy syn Jakub, który w czasie tej wyprawy napisał pamiętnik.

3 września wojska sprzymierzone spotkały się w Tulln nad Dunajem. Tam Jan III Sobieski przejął komendę nad całością wojsk austriackich, niemieckich i polskich, liczących łącznie 67 tysięcy żołnierzy (w tym 31 tysięcy jazdy). Przyjęty też został jego plan operacyjny. Koncentracja wszystkich wojsk nastąpiła na prawym brzegu Dunaju na równinach pod Tulln, 40 kilometrów na pn-zachód od Wiednia, po przeprawieniu wojsk 6-8 września przez rzekę. Po czym wojska austriacko-niemieckie otrzymały rozkaz nacierania na Turków poprzez pagórkowaty teren wzdłuż prawego brzegu Dunaju. Ich głównym zadaniem było angażowanie jak największych sił przeciwnika i spychanie go wprost w kierunku broniącego się w oblężeniu Wiednia. Natomiast całość polskich wojsk koronnych, w tym 14 tys. jazdy, Sobieski poprowadził skrycie, korzystając z miejscowych przewodników węgierskich, okrężną drogą przez bezdroża Lasu Wiedeńskiego. Ta przeprawa wielkiej masy ludzi i koni, objuczonych rozebranymi 26 armatami, przez leśne gęstwiny wzgórz podwiedeńskich trwała dwa dni.