Ogórecznikowate - Polski Serwis Naukowy

Ogórecznikowate

Ogórecznikowate, szorstkolistne (Boraginaceae Juss.) – rodzina drzew, krzewów i roślin zielnych o niejasnej pozycji w systemie okrytonasiennych. Należy do niej od 1,5 do 2 tysięcy gatunków, które występują głównie na półkuli północnej. W Polsce występuje ok. 40 gatunków ogórecznikowatych.

Żywokost (Symphytum L.) – rodzaj roślin liczący około 35 gatunków. Należy do niego ok. 20 gatunków występujących na terenie Europy, Azji Zachodniej i Afryki Północnej. Gatunkiem typowym jest Symphytum officinale L..

Pręcik (stamen) – męski organ płciowy w kwiecie, bardzo silnie zredukowany i zmieniony liść. Ponieważ każdy pylnik (theca) ma połączone po dwa woreczki pyłkowe pręcik okrytozalążkowych jest mikrosporofilem o 4 mikrosporangiach lub 2 synangiach dwusporangiowych. U roślin okrytonasiennych składa się z nitki pręcikowej (filamentum) i główki (anthera), która jest zróżnicowana na dwa pylniki (thecae) połączone płonnym łącznikiem (connectivum). W pylnikach znajdują się komory pyłkowe (archespor), wytwarzające ziarna pyłku kwiatowego lub pyłkowiny. Dojrzałe pylniki pękają, pyłek się wysypuje i zostaje on dalej przenoszony przez wiatr, owady, zwierzęta, a następnie osadza się na znamionach słupków innych kwiatów (następuje zapylenie). Istnieją także rośliny o kwiatach samopylnych. U roślin nagonasiennych pręciki stanowią jedyny element bezokwiatowego kwiatu męskiego.

Charakterystyka

Pokrój Rośliny pokryte są sztywnymi włoskami. Liście Ulistnienie skrętoległe, liście pojedyncze, zwykle szorstko owłosione. Kwiaty Kwiaty przeważnie promieniste, tylko rzadko niewyraźnie grzbieciste, np. u żmijowca. Korona kwiatu najczęściej z osklepkami (łuskami zamykającymi jej gardziel). Występuje tu pięć pręcików. Słupek górny, zalążnia dwukomorowa, podzielona już w czasie kwitnienia przez fałszywą przegrodę na 4 jednonasienne, wypukłe gniazda, pomiędzy którymi pośrodku, we wgłębieniu, osadzona jest szyjka słupka. Korona barwna. Kwiaty zebrane są w spiralne sierpiki lub skrętki. Owoc Czterodzielna rozłupnia, rozpadająca się na 4 pojedyncze owocki.

Systematyka

Pozycja systematyczna wg APweb (aktualizowany system APG III z 2009)

Takson o niepewnej pozycji systematycznej (Incertae sedis) w obrębie kladu astrowych. Umieszczany w politomii obok goryczkowców, psiankowców i jasnotowców. Ze względu na niepewne usytuowanie w systemie zmiennie traktowana jest jego ranga – czasem rodzina ogórecznikowatych ujmowana jest wąsko (w ujęciu APweb odpowiada podrodzinie Boraginoideae) i w takim przypadku kolejne podrodziny też wyróżniane są w randze rodzin, a cała opisana tu grupa podnoszona jest do rzędu Boraginales.

Korona (łac. corolla, ang. corolla) – element kwiatu składający się z okółka barwnych płatków korony (petala), które stanowią powabnię dla owadów, lub innych zwierząt zapylających kwiaty. Korona stanowi wewnętrzną część okwiatu.

Krzew - roślina wieloletnia o zdrewniałej łodydze, czasem także korzeniach, przekraczająca 0,5 m wysokości. Krzewy mają krótki pęd główny, z którego wyrastają równorzędne, rozgałęziające się pędy boczne. W przeciwieństwie do drzew u krzewów brak osi głównej, która u drzew przechodzi przez system pędowy. W rozwoju krzew powstaje przez rozwój pączków bocznych, znajdujących się u nasady pędu głównego, który zostaje szybko opanowany przez tworzące się liczne pędy boczne i wcześnie zamiera. Krzewy mają korzeń palowy, podobnie jak drzewa.

Podział wg APweb (aktualizowany system APG III z 2009) i GRIN

Podział na podrodziny:

Podrodzina Boraginoideae Arnott

Podrodzina Hydrophylloideae Burnett

rodzaj: Codon L.

rodzaj: Draperia Torr.

rodzaj: Ellisia L.

rodzaj: Emmenanthe Benth.

rodzaj: Eriodictyon Benth.

rodzaj: Eucrypta Nutt.

rodzaj: Hesperochiron S. Watson

rodzaj: Hydrophyllum L.

rodzaj: Nama L.

rodzaj: Nemophila Nutt.

rodzaj: Phacelia Juss. – facelia

rodzaj: Pholistoma Lilja

rodzaj: Romanzoffia Cham.

rodzaj: Tricardia Torr.

rodzaj: Turricula J. F. Macbr.

rodzaj: Wigandia Kunth

Podrodzina Heliotropioideae Arnott

Owoc (łac. fructus) - w znaczeniu botanicznym występujący u okrytozalążkowych organ powstający z zalążni słupka i ewentualnie dna kwiatowego zawierający w swym wnętrzu nasiona, osłaniający je i ułatwiający rozsiewanie.

Ulistnienie, filotaksja - sposób, w jaki liście rozmieszczone są na łodydze roślin, z uwzględnieniem ich pozycji względem siebie. W przypadku, gdy z węzła wyrasta jeden liść mówi się o skrętoległym ustawieniu liści, wówczas linia łącząca ich nasady obiega łodygę spiralnie. Odmianą tego ulistnienia jest ulistnienie naprzemianległe. Jeżeli z węzła wyrasta kilka liści ulistnienie określa się jako okółkowe, które w przypadku 2 liści w węźle nazywa się naprzeciwległym lub nakrzyżległym. Przy naprzeciwległym ułożeniu liści wszystkie pary liści na łodydze znajdują się w jednej płaszczyźnie. Przy ułożeniu nakrzyżległym - oś pary liści ustawiona jest pod kątem 90 stopni w stosunku do pary leżącej poniżej.

rodzaj: Heliotropium L. – heliotrop

rodzaj: Tournefortia L.

Podrodzina Cordioideae Beilschmied

rodzaj: Coldenia L

rodzaj: Cordia L.

rodzaj: Saccellium Humb. & Bonpl.

rodzaj: Varronia P. Browne

Podrodzina Ehretioideae Arnott

rodzaj: Bourreria P. Browne

rodzaj: Cortesia Cav.

rodzaj: Ehretia P. Browne

rodzaj: Halgania Gaudich.

rodzaj: Ixorhea Fenzl

rodzaj: Lepidocordia Ducke

rodzaj: Menais Loefl.

rodzaj: Patagonula L.

rodzaj: Rochefortia Sw.

rodzaj: Rotula Lour.

rodzaj: Tiquilia Pers.

Podrodzina Lennooideae Craven

Liść (łac. folium) – organ roślinny, element budowy części osiowej (pędowej) roślin telomowych. Wyrastające z węzłów końcowe elementy rozgałęzień pędu, wyodrębniające się ze względu na funkcję i budowę od łodygi (nie mają np. zdolności do nieprzerwanego wzrostu). Pełnią głównie funkcje odżywcze i z tego powodu mają zwykle dużą powierzchnię umożliwiającą ekspozycję na odpowiednią ilość promieniowania słonecznego. Poza tym liście biorą udział w transpiracji i gutacji oraz wymianie gazowej. Nierzadko liście pełnią także funkcje spichrzowe, czepne, ochronne, obronne i pułapkowe, w takich przypadkach ulegając daleko idącym przystosowaniom w zakresie funkcji i budowy.

Ułudka (Omphalodes Mill.) – rodzaj roślin z rodziny ogórecznikowatych. Według niektórych ujęć taksonomicznych należy do niego 28 gatunków roślin jednorocznych lub bylin pochodzących z Europy, Azji i Meksyku. Gatunkiem typowym jest Omphalodes verna Moench.

rodzaj: Lennoa Lex.

rodzaj: Pholisma Nutt. ex Hook.

Pozycja w systemie Reveala (1993–1999)

Gromada okrytonasienne (Magnoliophyta Cronquist), podgromada Magnoliophytina Frohne & U. Jensen ex Reveal, klasa Rosopsida Batsch, podklasa jasnotowe (Lamiidae Takht. ex Reveal), nadrząd Solananae R. Dahlgren ex Reveal, rząd psiankowce (Solanales Dumort.), podrząd Boraginineae Engl., rodzina ogórecznikowate (Boraginaceae Juss.).

Drzewa – grupa . Do drzew zalicza się niekiedy rośliny posiadające . Bardziej zawężone definicje wyłączają wieloletnie rośliny o zdrewniałych łodygach, które nie posiadają zdolności przyrostu na grubość i nie tworzą korony ze zdrewniałych rozgałęzień łodygi. Dział botaniki zajmujący się drzewami to dendrologia (gr. δένδρον – drzewo). W Polsce kilkadziesiąt tysięcy najstarszych i najbardziej okazałych drzew podlega ochronie prawnej jako pomniki przyrody.

Słupek (łac. pistyllum, ang. pistil) – żeński organ płciowy w kwiecie okrytonasiennych. Zbudowany jest ze zrośniętych ze sobą lub wolnych owocolistków (carpellae), które są zmodyfikowanymi liśćmi. Słupki zajmują zawsze centralne miejsce w kwiecie. Mogą występować pojedynczo lub po kilka tworząc w tym drugim przypadku słupkowie (gynaeceum).

Przedstawiciele flory Polski

rodzaj: alkanna (Alkanna Tausch)

rodzaj: farbownik (Anchusa L.)

rodzaj: heliotrop (Heliotropium L.)

rodzaj: lepczyca (Asperugo L.)

rodzaj: lepnik (Lappula Moench)

rodzaj: miodunka (Pulmonaria L.)

rodzaj: nawrot (Lithospermum L.)

rodzaj: niezapominajka (Myosotis L.)

rodzaj: ogórecznik (Borago)

rodzaj: ostrzeń (Cynoglossum L.)

rodzaj: ośmiał (Cerinthe L.)

rodzaj: roszelia (Rochelia Rchb.)

rodzaj: ułudka (Omphalodes Mill.)

rodzaj: zapłonka (Nonea Medik.)

rodzaj: żmijowiec (Echium L.)

rodzaj: żywokost (Symphytum L.)

Przypisy

↑ Stevens P.F.: Angiosperm Phylogeny Website (ang.). 2001–. [dostęp 2010-03-22].
Family: Boraginaceae Juss., nom. cons. (ang.). USDA, ARS, National Genetic Resources Program. Germplasm Resources Information Network - (GRIN). [dostęp 2010-05-02].
Crescent Bloom: Boraginaceae (ang.). The Compleat Botanica. [dostęp 2010-03-22].

Boraginaceae Juss. [w:] Watson L. & M.J. Dallwitz. 1992. The families of flowering plants: descriptions, illustrations, identification, and information retrieval na http://delta-intkey.com (ang.)

Polska, oficjalnie Rzeczpospolita Polska – państwo położone w Europie Środkowej nad Morzem Bałtyckim. Graniczy z Niemcami (na zachodzie), Czechami i Słowacją (na południu), Ukrainą i Białorusią (na wschodzie), na północnym wschodzie z Litwą oraz na północy z Rosją (obwód kaliningradzki). Ponadto polska granica wyłącznej strefy ekonomicznej na Bałtyku graniczy ze strefami Danii i Szwecji.

Jasnotowe (Lamiidae Takht. ex Reveal, Phytologia 74: 178, 1993) - podklasa roślin należących do klasy Rosopsida. Liczy ponad 40 000 gatunków zgrupowanych w 53 rodzinach.