Ojciec Goriot (fr.: Le Père Goriot) – powieść napisana w 1835 przez francuskiego pisarza Honoriusza Balzaka, wchodząca w skład części Sceny z życia prywatnego jego cyklu powieści Komedia ludzka. Akcja powieści jest osadzona w Paryżu w roku 1819. W fabule przeplatają się losy trzech bohaterów: zaślepionego miłością do swoich córek starca Goriota, tajemniczego kryminalisty ukrywającego się jako Vautrin i naiwnego studenta prawa, Eugeniusza Rastignaka.

Powieść jest powszechnie uznawana za najważniejsze dokonanie Balzaka. Pierwotnie była wydawana we fragmentach podczas zimy 1834/1835. W niej autor po raz pierwszy użył znacząco postaci, które wystąpiły w innych książkach. To technika, która wyróżnia twórczość Balzaka i czyni Komedię ludzką wyjątkową w jego dorobku. Powieść jest również uznanym przykładem jego realistycznego stylu, z użyciem drobnych szczegółów do nakreślenia postaci i podtekstu.

Opisane wydarzenia dzieją się podczas restauracji Burbonów, która wywołała głębokie przemiany w społeczeństwie francuskim. Walka jednostek o zapewnienie sobie miejsca w klasie wyższej jest w książce wszechobecna. Paryż jako miasto również wyciska piętno na bohaterach – zwłaszcza młodym Rastignaku, który dorastał na prowincji w południowej Francji. Balzac analizuje, poprzez postać ojca Goriot oraz inne, istotę rodziny i małżeństwa, dostarczając pesymistyczne spojrzenie na te instytucje.

Ojciec Goriot spotkał się z mieszanym przyjęciem. Niektórzy krytycy pochwalali autora za jego kompleksowe ujęcie postaci i wagę przywiązywaną do szczegółów. Inni potępiali go za zbytnie nagromadzenie opisów zepsucia i chciwości. Jako ulubiona książka Balzaka, szybko zdobyła szeroką popularność i zyskała liczne adaptacje teatralne i filmowe. Z niej wzięło się francuskie wyrażenie Rastignac, określające osobę gotową zdobyć się na wszystko by polepszyć swoją pozycję społeczną.

Tło

Tło historyczne

Fabuła Ojca Goriot rozpoczyna się w 1819 roku, wkrótce po porażce Napoleona pod Waterloo i przywróceniu na tron Francji dynastii Burbonów. W tamtym czasie wzrastało napięcie między arystokracją, przywróconą przez Ludwika XVIII, a burżuazją wykształconą podczas rewolucji przemysłowej. We Francji dochodziło do zaostrzenia kontrastów społecznych. Niższa klasa pogrążała się w przytłaczającej biedzie. Według niektórych szacunków, niemal trzy czwarte paryżan nie zarabiało 500-600 franków niezbędnych do zapewnienie minimalnego standardu życia. Jednocześnie sytuacja po przewrocie politycznym sprzyjała mobilności społecznej. Osiągnęła ona stopień, który był nie do pomyślenia wcześniej podczas ancien régime. Jednostki gotowe przystosować się do zasad panujących w nowym społeczeństwie mogły niekiedy wspiąć się na wysokie pozycje mimo skromnego pochodzenia, ku niezadowoleniu dotychczasowej warstwy bogaczy.

Tło literackie

Zanim Balzac rozpoczął pisanie Ojca Goriot w 1834, miał już na swoim koncie kilka opublikowanych pozycji, między innymi cykl wydanych pod pseudonimem podrzędnych powiastek. Pierwszą powieść pod swoim nazwiskiem – Szuanie – wydał w 1829. Następne publikacje to Ludwik Lambert (1832), Pułkownik Chabert (1832) i Jaszczur (1831). W tym okresie Balzac rozpoczął plany nad zorganizowaniem swoich prac w cykl powieści podzielony na części odpowiadające różnym aspektom życia we Francji na początku XIX w. Nadał mu nazwę Komedia ludzka.

Francuski awanturnik Eugène-François Vidocq był inspiracją dla postaci Vautrina z Ojca Goriot.

Jednym z tych aspektów, który fascynował Balzaca, było zbrodnicze życie. Zimą 1828-29 Eugène-François Vidocq opublikował swoje wspomnienia opisujące przestępstwa, których się dopuścił zanim rozpoczął pracę w służbie policyjnej. Balzac spotkał Vidocq'a w kwietniu 1834 i użył go jako prototypu dla postaci Vautrina, której planował użyć w nowej powieści.

Pisanie i publikacja

Latem 1834 Balzac rozpoczął pracę nad tragiczną historią o ojcu odrzuconym przez swoje córki. Zapiski z jego dziennika zawierają kilka niedatowanych linijek na temat fabuły – „Temat Starego Goriota – Dobry człowiek – średniej klasy pensjonat – 600 franków dochodu – zrujnował się dla swoich córek mających po 50000 franków dochodu – umiera jak pies”. Pierwszy szkic Ojca Goriot napisał jesienią w 40 dni. Był on publikowany w odcinkach w Revue de Paris od grudnia do lutego. Jako powieść Ojciec Goriot został wydany w marcu 1835 przez dom wydawniczy Werdet. Druga edycja miała miejsce w maju. Najczęściej wznawiane trzecie wydanie opublikował Charpentier w 1839. Balzac, jak miał w zwyczaju, czynił liczne notatki na korektach otrzymanych od wydawców, dlatego późniejsze wydania jego powieści często znacznie różniły się od najwcześniejszych. W przypadku Ojca Goriot, zmienił kilka postaci w osoby z innych powieści, które napisał i dodał nowe akapity zapełnione szczegółami.

Postać Eugeniusza Rastignaka wystąpiła jako starzec we wczesnej filozoficzno-fantastycznej powieści Balzaca pt. Jaszczur. Podczas pisania pierwszego szkicu Ojca Goriot, Balzac nazwał bohatera „Massiac”, szybko potem zdecydował jednak użyć postaci z Jaszczura. Inne postacie były zmienione w podobny sposób. Było to jego pierwsze zaplanowane użycie powtarzających się postaci, praktyka której złożoność i regularność występowania stały się charakterystyczne dla powieści pisarza.

W 1843 Balzac umieścił Ojca Goriot w części Komedii ludzkiej zatytułowanej Sceny z życia paryskiego (Scènes de la vie parisienne). Krótko potem z powodu mocnego skupienia na prywatnym życiu bohaterów, przeklasyfikował książkę do części Sceny z życia prywatnego (Scènes de la vie privée). Te kategorie i ich zawartość były wysiłkami mającymi na celu stworzenie dzieła, który byłoby „opisujące całe społeczeństwo, zarysowujące je w jego ogromnej wrzawie”. Chociaż w tym czasie miał przygotowane tylko poprzedzające Komedię ludzką Studia obyczajowe (Études de Mœurs), Balzac starannie rozważał miejsce każdego dzieła w projekcie i często modyfikował jego strukturę.