Ojcowie Kościoła (łac.) – pisarze i teologowie we wczesnym chrześcijaństwie, w epoce bezpośrednio po czasach apostolskich, których datą graniczną jest śmierć ostatniego Apostoła. Pierwszymi Ojcami Kościoła byli Ojcowie Apostolscy (Patres apostolici), nazwani tak ze względu na to, iż uczestniczyli jeszcze w Kościele, któremu przewodzili Apostołowie lub pisali pod bezpośrednim wpływem życia Kościoła czasów apostolskich. Okres ojców trwał aż do VIII wieku. Doktryna starożytnych i wczesnośredniowiecznych ojców Kościoła, a także dział teologii zajmujący się ich nauczaniem, nazywa się patrystyką.

Nazwa

Pojęcie ojciec Kościoła w starożytności chrześcijańskiej miało sens duchowy. W Liście do Koryntian (1 Kor. 4,15) pisze św. Paweł: Bo choćbyście mieli dziesięć tysięcy wychowawców w Chrystusie, to ojców macie niewielu. Dokładniej wyjaśnił to św. Ireneusz: Jeśli ktoś jest pouczony słowem przez drugiego, to nazywa się go synem, a tamtego ojcem. Było to więc popularne w starożytności utożsamianie ojcostwa duchowego z nauczaniem. W przekonaniu pierwszych chrześcijan biskup był nauczycielem zasad wiary, stąd jemu przede wszystkim przysługiwał ten zaszczytny tytuł. Później określenie Ojcowie Kościoła związano z pisarzami o niekwestionowanej wiedzy (łac. doctrina orthodoxa), świętym życiu (łac. sanctitas vitae) i zaaprobowanych przez Kościół (łac. approbatio) świadków nauki o wierze.

Kryteria ustalania ojców Kościoła

Współcześnie "ojcami Kościoła" w Kościele katolickim nazywamy tych pisarzy wczesnochrześcijańskich, których wybitność weryfikuje się poprzez poczwórne kryterium: prawowierność nauki, świętość życia, starożytność i aprobatę Kościoła. Olbrzymią rolę w formowaniu tych kryteriów odegrał Wincenty z Lerynu, opierając swe założenia na anonimowym dziele Męczeństwo Polikarpa, Ireneusza z Lyonu Przeciw Herezjom, oraz innych pismach, w których łacińskie papa- skąd wywodzi się dzisiejsze pojęcie papież- oznaczało biskupa, autorytet, lub osobę godną szacunku, do wypowiedzi której odwoływano się na zasadzie argumentum ad auctoritatem. Również Cyprian z Kartaginy miał spory wkład w stworzenie kryteriów uznania pisarza starożytnego za godnego nazwania Ojcem Kościoła.

1. Prawowierność nauki (doctrina orthodoxa) należy rozumieć jako wierne trzymanie się Urzędu Nauczycielskiego Kościoła, a nie jako całkowitą wolność od błędów. Ojcowie Kościoła są bowiem nie tylko świadkami tradycji, lecz również teologami, którzy w swych pismach przedstawiają swoje własne poglądy i naukę.
2. Świętość życia (sanctitas vitae) w rozumieniu starożytnego Kościoła, tj. nie ogranicza się tylko do tych, których współcześnie wymienia się w katalogu świętych i błogosławionych.
3. Starożytność (antiquitas) oznacza ograniczenie chronologiczne do pierwszych wieków historii Kościoła. Umownie przyjmuje się tych wszystkich pisarzy, którzy żyli na Zachodzie do 636 r. tj. do śmierci Izydora z Sewilli; na Wschodzie, do 749 r., tj. do śmierci Jana Damasceńskiego.
4. Powszechne uznanie przez Kościół (approbatio ecclesiae) - ponieważ żyli przed rozłamami w chrześcijaństwie większość z nich jest uznawanych przez wszystkie Kościoły, które uznają Tradycję za ważne źródło doktryny wiary.

Według André Benoît, patrologa z ewangelickiego wydziału teologii w Uniwersytecie w Strasbourgu, dwa z powyższych czterech kryteriów, mianowicie prawowierność nauki (1) oraz starożytność (3) są problematyczne. Szczególnie antiquitas rodzi pytanie, czy życie w dawnych wiekach może być uznane za kryterium. Według tego teologa, kryterium to przywołuje skojarzenie z platońską idealizacją tego co dawniej: oni lepsi byli od nas i bliżej bogów mieszkali. Według J. Ratzingera, mimo analogii z wizją Platona istnieje jednak radykalna różnica: ojcowie nie są nimi z racji samej starożytności. Także fakt ich historycznej bliskości czasów nowotestamentalnych nie dowodzi, że bliscy są pismom Nowego testamentu również duchowo. Jednak kryterium to mówi o ich bezpośrednim powiązaniu z wydarzeniem początkowym, jakim był okres apostolski:

Obaj teolodzy, i Ratzinger i Benoît, zgadzają się, gdy zwracają uwagę na fakt decydujący, być może ważniejszy niż kryterium antiquitas (starożytności), że ojcowie są nauczycielami Kościoła jeszcze nie podzielonego.

czytaj dalej: [2], [3]