Rozmowy Okrągłego Stołu w Bułgarii – rozmowy prowadzone przez przedstawicieli władz Bułgarskiej Republiki Ludowej i opozycji, które zapoczątkowały transformację ustrojową BRL. Rozmowy rozpoczęły się 16 stycznia 1990 roku, a zakończyły 15 maja tego samego roku.

Sytuacja społeczno-polityczna w Bułgarii pod koniec lat 80.

W październiku 1989 roku w Sofii odbywała się międzynarodowa konferencja Forum Ekologiczne, na którą przybyli liczni politycy i dziennikarze z Europy Zachodniej i Środkowej. Bułgarska opozycja postanowiła wykorzystać obecność zagranicznych gości oraz chwilowy brak czujności władz, i 26 października w centrum miasta zorganizowała pierwszą jawną manifestację antykomunistyczną, chociaż pierwotnie chodziło o wyrażenie sprzeciwu wobec budowy dwu górskich zbiorników wodnych w górach Riły. Na nielegalny wiec zareagowała milicja, która zatrzymała, a następnie pobiła lidera ruchu "Ekogłasnost", znanego aktora Petyra Słabakowa. Sprawa brutalnej interwencji sił porządkowych oburzyła przedstawicieli zagranicznych delegacji, którzy oskarżyli partyjnych dygnitarzy o nadużywanie przemocy.

Negatywne opinie o Bułgarii w prasie zachodniej przyczyniły się do zwiększenia jeszcze bardziej jej izolacji na arenie międzynarodowej, w której przełamaniu nie pomagało trwanie przy politycznym status quo; do tej pory do kraju nie dotarła fala przemian politycznych, których symbolem był właśnie rok 1989: Okrągły Stół oraz wybory 4 czerwca w Polsce, rewolucja węgierska i aksamitna rewolucja w Czechach, wreszcie upadek muru berlińskiego.

Akcja "Ekogłasnostu", przekonanie o poparciu Zachodu, procesy zachodzące w innych państwach (także w imperium radzieckim), ujawniane stopniowo informacje o prawdziwej sytuacji gospodarczej kraju oraz o zbrodniach okresu stalinowskiego i postalinowskiego, w których udział mieli przedstawiciele obecnej władzy, ośmieliły Bułgarów do jawnego wyrażania sprzeciwu wobec systemu. Nasiliły się manifestacje antyrządowe, wreszcie - 7 grudnia - został utworzony Związek Sił Demokratycznych, stanowiący koalicję partii, stowarzyszeń i ruchów opozycyjnych. Na czele Krajowej Rady Koordynacyjnej, organu kierowniczego ZSD, stanął filozof Żeliu Żelew, a na sekretarza wybrano Petyra Berona.

Miesiąc wcześniej miały miejsce istotne przetasowania w ekipie komunistów. Niektórzy młodsi przedstawiciele obozu rządzącego - wśród nich minister spraw zagranicznych Petyr Mładenow, premier Georgi Atanasow i szef MON gen. Dobri Dobricz - zdając sobie sprawę z nieuchronności przemian, zażądali poważnych reform w państwie, jednak natknęli się na opór rządzącego Bułgarią od osiemnastu lat 78-letniego Todora Żiwkowa. Mładenow po burzliwej rozmowie telefonicznej z Żiwkowem złożył dymisję i poddał ostrej krytyce rządy dyktatora, który niedługo potem na posiedzeniu Biura Politycznego KC zapowiedział wyciągnięcie surowych konsekwencji wobec dezertera. Jednakże działaczy przekonanych o konieczności zmian przybywało i - 10 listopada - ich głosami Todor Żiwkow został odsunięty od władzy. Na nowego sekretarza generalnego KC BPK i przewodniczącego Rady Państwa wybrano Mładenowa.

Nowa ekipa pragnęła zachować władzę, ale wiedziała, że traktowanie przedstawicieli opozycji jak wrogów, a nie partnerów, rozpali jedynie i tak silnie antyrządowe nastroje społeczne. Obywatele Bułgarii już bez obawy przed interwencją milicji objawiali swoje zniechęcenie komunistami; podczas grudniowego plenum KC (11-13 grudnia) na znak protestu wobec partyjnego betonu odwrócili się plecami do budynku partii, a drugiego dnia wygwizdali Mładenowa i deputowanych BPK. Niespotykana dotychczas aktywność tłumu oraz rosnąca siła ZSD, do którego dołączały się kolejne mniejsze stowarzyszenia, przyczyniły się do zarysowania nowej strategii politycznej, której wyrazem była deklaracja Biura Politycznego KC BPK z 26 grudnia, w której wyrażono gotowość do dialogu z opozycją przy "okrągłym stole". Trzy dni później, na kolejnym plenum KC BPK zapowiedziano rezygnację z centralizmu oraz opowiedziano się za wprowadzeniem demokracji i pluralizmu.

Przebieg

W rozmowach brali udział: po stronie rządowej Bułgarska Partia Komunistyczna, BZNS oraz związki twórcze, a po stronie opozycyjnej: Związek Sił Demokratycznych. W "okrągłym stole" nie uczestniczyli przedstawiciele radykalnej prawicy, którzy odmówili jakichkolwiek kontaktów z komunistami (m.in. ojciec Christofor Sybew i Konstantin Trenczew).

1 lutego do dymisji podał się rząd kierowany przez Georgi Atanasowa, a przez kolejne dni między przedstawicielami władz i opozycji toczyły się rozmowy o powołaniu wspólnego gabinetu. Jednak ZSD, w obawie przed byciem marionetką w rękach komunistów, jednogłośnie odrzucił propozycję zawiązania wspólnego frontu. Niektórzy historycy sugerują, że władze BPK zgodziły się na "okrągły stół" także dlatego, że planowały rozbicie opozycji od wewnątrz przez powierzenie niektórym jej członkom tek ministerialnych w rządzie BPK-ZSD. Niespodziewanie, podobną decyzję podjął również wieloletni sojusznik BKP - BZNS, który wyżej aniżeli lojalność polityczną wobec komunistów cenił realną perspektywę zjednoczenia ruchu ludowego; 3 lutego opozycyjny BZNS im. Nikoły Petkowa wezwał BZNS do opuszczenia koalicji i połączenia sił. Wobec nieudanych negocjacji tak z ZSD, jak i z BZNS dwa dni po dymisji rządu Atanasowa został powołany jednopartyjny gabinet, na którego czele stanał przedstawiciel liberalnego skrzydła BPK Andrej Łukanow.

 Osobny artykuł: Pierwszy rząd Andreja Łukanowa.

Różnice zdań między obiema stronami dotyczyły przede wszystkim kształtu ustroju oraz terminu wyborów. Komuniści głosili hasła pokojowego przejścia do demokratycznego systemu politycznego, ale z zachowaniem socjalizmu (nadzwyczajny zjazd BKP z przełomu stycznia i lutego zaakceptował idee tzw. socjalizmu demokratycznego), zaś opozycja chciała stanowczego odcięcia się od socjalistycznego dziedzictwa, ponadto żądała nadania "okrągłemu stołowi" rangi nieformalnej izby parlamentu, tak aby móc wpływać na działanie zdominowanego przez BPK Zgromadzenia Narodowego i jednopartyjnego rządu. Według ZSD wybory miały być przeprowadzone dopiero na jesieni lub zimą 1990 roku (Związek nie był skonsolidowany i nie miał jeszcze struktur terenowych); druga strona opowiadała się za jak najwcześniejszym terminem. Aż do marca trwał impas w rozmowach. Brak postępów spróbowali wykorzystać komuniści. Złożyli w parlamencie projekt korzystnych dla siebie ustaw m.in. o nowelizacji konstytucji, o partiach politycznych, a także szkic nowej ordynacji wyborczej. Działania te wywołały jeszcze większe spięcia na linii opozycja-rząd; ZSD wysunął oskarżenia o niszczenie państwa i zorganizował tzw. "tydzień protestu" (25 lutego-3 marca).

Decyzje

Przełom w rozmowach nastąpił dopiero 12 marca, kiedy podpisano trzy ważne dokumenty:

Ponadto strona opozycyjna zgodziła się na wcześniejsze wybory (w czerwcu), ale pod warunkiem, że będą to wybory do Konstytuanty, w której można dokonać zmiany ustroju, a nie do zwykłego Zgromadzenia Narodowego.

30 marca podjęto kolejne istotne rozstrzygnięcia. Dotyczyły one:

W maju przedstawiciele obu stron doszli do porozumienia w sprawach mniejszej wagi: zatwierdzono kodeks kampanii wyborczej, główne założenia statutu Bułgarskiego Radia i Telewizji oraz uchwalono deklarację, że wszyscy bułgarscy emigranci polityczni mogą bezpiecznie powrócić do ojczyzny.

Decyzje podjęte przy rozmowach "okrągłego stołu" są zwykle oceniane jako sukces opozycji, jednak niektóre ustępstwa wobec komunistów (wcześniejsze wybory, deklaracja o pokojowym przejściu z jednego systemu do drugiego oraz powołanie Mładenowa na urząd prezydenta) były wielokrotnie, głównie przez przedstawicieli prawicy, uznawane za dowód na zdradę ojczyzny.