Okres aktywności wulkanu Montagne Pelée 1902-1905

Montagne Peleé 26 maja 1902 roku, 18 dni po wielkiej erupcji

W latach 1902-1905 miała miejsce do dziś przedostatnia faza aktywności wulkanu Montagne Pelée na karaibskiej wyspie Martynika. W czasie jej trwania, 8 maja 1902 roku doszło do najtragiczniejszego w skutkach wybuchu wulkanu w XX wieku o sile 4 na skali eksplozywności wulkanicznej. W czasie erupcji całkowitemu zniszczeniu uległa położona prawie 7 km od wierzchołka wulkanu ówczesna stolica wyspy Saint-Pierre, a życie straciło między 28 tys. a 40 tys. ludzi.

Erupcje freatyczne − erupcje spowodowane ciśnieniem pary wodnej powstałej w wyniku kontaktu wód powierzchniowych lub wód podziemnych z magmą lub rozgrzanymi przez nią skałami.
La Soufrière (Soufrière Saint Vincent) – czynny wulkan na wyspie Saint Vincent, wchodzącej w skład wyspiarskiego państwa Saint Vincent i Grenadyny na Morzu Karaibskim. Wulkan, stanowiący najwyższy szczyt wyspy, położony jest w jej północnej części.

Pierwsze oznaki aktywności

Pierwszymi oznakami ponownego przebudzenia wulkanu były fumarole, zaobserwowane na szczycie wulkanu już w 1889 roku. W styczniu 1902 roku przybrały one na sile, a rolnicy pracujący na zachodnim zboczu wulkanu wyczuli zapach siarkowodoru. W rejonie wulkanu znaleziono wówczas również wiele martwych sztuk bydła i ptaków.

Gorzelnia – zakład wytwórczy produkujący spirytus surowy (nieoczyszczony alkohol etylowy) metodą fermentacyjną z surowców skrobiowych (np. ziemniaki, zboża) lub innych, np. cukrowych. Surowcami innymi mogą być melasa lub syrop cukrowy, bądź też buraki cukrowe. Obecnie większość gorzelni nie produkuje alkoholu etylowego z ziemniaków ze względu na wysokie koszty produkcji.
Martynika, Martinique – departament zamorski Francji [1] , obejmujący karaibską wyspę Martynika, położoną w archipelagu Wysp Zawietrznych w Małych Antylach, między dwoma niezależnymi państwami Dominiką na północy i Saint Lucią na południu.

23 kwietnia 1902 roku wulkan wyrzucił z siebie pierwsze strumienie lawy. Wydarzeniu temu towarzyszyły lekkie wstrząsy sejsmiczne. Dzień później miała miejsce pierwsza mała erupcja freatyczna. Po kolejnych wstrząsach sejsmicznych nad górą utworzyła się mała chmura gazów i popiołu. Wydarzenia te nie miały jednak dużego wpływu na życie codzienne mieszkańców wyspy – podobne okresy aktywności wulkanu miały miejsce także wcześniej, w 1792 i 1851 roku, i nie wzbudziły one teraz większych obaw.

Kawowiec (kawa) (Coffea L.) – rodzaj wiecznie zielonych krzewów i drzew z rodziny marzanowatych. Obejmuje ok. 40 gatunków drzew i krzewów w większości z terenu Afryki. Niektóre z nich są uprawiane.
Wniebowstąpienie Pańskie – wstąpienie do nieba zmartwychwstałego Jezusa Chrystusa. Jako święto chrześcijańskie obchodzone corocznie 40 dni po Zmartwychwstaniu Pańskim. W Polsce w kościele rzymskokatolickim uroczystość ta - zgodnie z dekretem watykańskiej Kongregacji ds. Kultu Bożego i Dyscypliny Sakramentów - od 2004 r. obchodzona jest w VII Niedzielę Wielkanocną.

26 kwietnia na Saint-Pierre spadł deszcz popiołu. Po tym wydarzeniu 27 kwietnia zorganizowano małą ekspedycję na szczyt wulkanu. Jej uczestnicy zaobserwowali, że drugorzędny krater Étang Sec ("Suchy Staw") o szerokości 180 metrów, który uchodził dotąd za wygasły, wypełniony był wrzącą wodą. Na obszarze Terre Fendue ("Szczeliniasta Ziemia") między Étang Sec a małym jeziorem głównego krateru Lac des Palmistes dostrzeżono parę wydostającą się z licznych szczelin i pęknięć w skale. Jeszcze w czasie trwania wyprawy mieszkańcy Saint-Pierre po raz pierwszy poczuli w mieście zapach siarki.

Bark – żaglowiec co najmniej trzymasztowy (rzadziej z większą liczbą masztów), niosący na wszystkich masztach (prócz ostatniego) ożaglowanie rejowe, a na ostatnim ożaglowanie skośne gaflowe lub (rzadziej) bermudzkie.
Montagne Pelée - drzemiący wulkan na Martynice, położony w północnej części wyspy. Wznosi się na wysokość 1397 m n.p.m. Nazwa wulkanu oznacza po francusku "łysa góra" i została nadana przez pierwszych europejskich osadników około 1635, którzy mogli zaobserwować zniszczenia po niedawnej erupcji.

Trzy dni później, tj. 30 kwietnia, spływające z wulkanu rzeki Roxelane i Rivière des Peres wystąpiły z brzegów. Ich wody niosły ze sobą liczne pnie drzew i odłamki skalne. Jeszcze tego samego dnia na położone w pobliżu Saint-Pierre miejscowości Le Prêcheur i Saint Philomene spadł deszcz popiołu wulkanicznego.

2 maja o godzinie 11:30 doszło do kolejnej erupcji. Nad stożkiem wulkanu wytworzyła się duża czarna chmura popiołu, a na prawie całą północną część wyspy spadł deszcz drobnego pumeksu. Na Le Prêcheur spadł dodatkowo popiół, który zmusił mieszkańców do ucieczki do Saint-Pierre. Na zboczach góry pomarły pasące się tam zwierzęta, kiedy popiół pokrył pastwiska. Gazeta Les Colonies zapowiedziała przesunięcie pikniku górskiego, zaplanowanego na 4 maja. Pochodzący z Neapolu Marino Leboffe, kapitan zacumowanego w porcie frachtowca Orsolina armatora Pollio Fratelli S.R.L., stwierdził:

Endemit - takson (najczęściej gatunek) unikalny dla danego miejsca albo regionu, występujący na ograniczonym obszarze, nigdzie indziej nie występujący naturalnie.
Miedź (Cu, łac. cuprum) – pierwiastek chemiczny, z grupy metali przejściowych układu okresowego. Nazwa miedzi po łacinie (a za nią także w wielu innych językach, w tym angielskim) pochodzi od Cypru, gdzie w starożytności wydobywano ten metal. Początkowo nazywano go metalem cypryjskim (łac. cyprum aes), a następnie cuprum. Posiada 26 izotopów z przedziału mas 55-80. Trwałe są tylko dwa: 63 i 65.

„Nie wiem wprawdzie nic o Montagne Pelée, ale gdyby Wezuwiusz wyglądał tak jak ta góra, natychmiast uciekłbym jak najdalej.“

Tak też postąpił i odpłynął wraz z załogą, chociaż okręt załadowany był dopiero do połowy. Na groźby sankcji karnych, takich jak więzienie czy utrata patentu kapitańskiego, którymi inspektorzy celni chcieli zmusić go do pozostania na wyspie, odpowiedział: „A kto je na mnie nałoży? Jutro wszyscy będziecie martwi.“

Pułapka na myszy (inaczej łapka na myszy) – urządzenie służące do łapania lub zabijania małych gryzoni, w szczególności myszy. Większe urządzania tego typu są także stosowane do łapania szczurów. Pierwsza pułapka na myszy powstała w 1897, a opatentował ją brytyjski wynalazca James Henry Atkinson. Tradycyjną i najczęściej spotykaną pułapkę zaprojektował Hiram Maxim (znany jako wynalazca karabinu maszynowego Maxim).
Prunus L. – rodzaj krzewów i drzew z rodziny różowatych (Rosaceae Juss). Występuje w strefie umiarkowanej i ciepłej półkuli północnej, obecnie odmiany uprawne i ozdobne rozpowszechnione na całym świecie. Do rodzaju tego należą gatunki określane zwyczajowymi nazwami jako: brzoskwinia, czeremcha, czereśnia, laurowiśnia, morela, wiśnia, śliwa.

Kolejnej nocy, z 2 na 3 maja, w sobotę, miasto pokryło się cienką warstwą popiołu. Nieustające opady popiołu wkrótce zerwały linię telegraficzną do Le Prêcheur. W fabryce cukru Guérin, położonej 3,2 km na północny zachód od Saint-Pierre, zauważono tysiące mrówek i stonóg, które wyszły z ziemi. W tym samym czasie na ulicach Saint-Pierre pojawiły się setki jadowitych grzechotników z endemicznego na Martynice gatunku Bothrops lanceolatus. Od ukąszeń tych uciekających z wulkanu węży zmarło według doniesień naocznych świadków około 50 ludzi i 200 zwierząt domowych.

Lawina piroklastyczna, potok piroklastyczny, spływ piroklastyczny – częste zjawisko towarzyszące erupcjom wulkanicznym, mieszanina gorących gazów wulkanicznych i materiału piroklastycznego (popiołów i okruchów skalnych), które przemieszczają się z dużą prędkością (do 150 km/h) w dół stoków wulkanu. Temperatura gazów może osiągać nawet 700-1000 °C, stąd też używane jest inne określenie chmura gorejąca (fr. nuée ardente). Objętość większości lawin piroklastycznych waha się od 1 do 10 km³, a ich zasięg do kilku kilometrów od krateru.
Oniscus – rodzaj lądowych skorupiaków z rzędu równonogów, w języku polskim określanych nazwą stonoga. Określenie to jest często mylnie przypisywane wijom lub prosionkom. Występują na wszystkich kontynentach. W Polsce występuje stonoga murowa – jest gatunkiem pospolitym.

Dwa dni później, w poniedziałek 5 maja, na szczycie Montagne Pelée obsunęła się krawędź Étang Sec. Jezioro kraterowe rozlało się po zboczach góry. Powstała w ten sposób lawina błotna, od której silnie wezbrała rzeka Rivière Blanche. Położona u jej ujścia fabryka cukru została zniszczona i pogrzebana pod sześciometrową warstwą błota. Życie straciło przy tym od 25 do 150 osób. Kiedy błoto dosięgnęło portu, powstała mała fala powodziowa, która wprawdzie nie poczyniła wiele szkód, jednak doprowadziła w końcu do wybuchu paniki wśród mieszkańców miasta. Gazety ostrzegały teraz o nadchodzącym wybuchu, a kolejnego dnia, tj. 6 maja, mimo uspokajających haseł burmistrza około 2000 mieszkańców opuściło Saint-Pierre, jednocześnie jednak do miasta napłynęło kilka tysięcy mieszkańców wiosek położonych bliżej wulkanu.

Piknik (ang. Picnic) – amerykański film, którego akcja toczy się w scenerii małego miasteczka. Przybywa tam młody mężczyzna. Przyjazd ten w czasie corocznego pikniku powoduje zamieszanie.
Karaiby (Wyspy Karaibskie; dawniej: Indie Zachodnie) – rejon pomiędzy kontynentami Ameryk. Nazwa pochodzi od Indian nazywanych Karaibami (Carib, Caraïbes), którzy niegdyś zamieszkiwali część Karaibów określaną dziś jako Małe Antyle.

W nocy z 6 na 7 maja mieszkańcy okolic góry dostrzegli wyładowania atmosferyczne w chmurze wulkanicznej. Poza tym jednak panował spokój. Wprawdzie w ciągu dnia w Étang Sec wybrzuszyła się minimalnie kopuła wulkaniczna, z której zeszło kilka małych, niegroźnych lawin piroklastycznych, jednak zwołana komisja naukowa doszła do wniosku, że „Montagne Pelée nie przedstawia dla miasta Saint-Pierre większego niebezpieczeństwa niż Wezuwiusz dla Neapolu.“

Nowy Jork (ang. City of New York, również New York, New York City) – najludniejsze miasto w Stanach Zjednoczonych, a zarazem centrum jednej z najludniejszych aglomeracji na świecie. Nowy Jork wywiera znaczący wpływ na światowy biznes, finanse, media, sztukę, modę, badania naukowe, technologię, edukację oraz rozrywkę. Będąc między innymi siedzibą Organizacji Narodów Zjednoczonych, Nowy Jork stanowi ważne centrum spraw międzynarodowych i powszechnie uważany jest za kulturalną stolicę świata.
Indeks Eksplozywności Wulkanicznej (ang. Volcanic Explosivity Index, VEI) – skala eksplozywności erupcji wulkanicznych, opracowana w 1982 przez Chrisa Newhalla z U.S. Geological Survey i Steve’a Selfa z University of Hawaii.

Kiedy dodatkowo rozeszła się wiadomość, że wybuchł wulkan Soufrière na karaibskiej wyspie Saint Vincent, mieszkańcy Martyniki doszli do przekonania, że ziemia już się wyszalała i niebezpieczeństwo dla ich wyspy minęło. Mimo to setki (inne źródła mówią o tysiącach) mieszkańców okolic Saint-Pierre szukało w mieście schronienia na noc. Przez to liczba ludzi w Saint-Pierre gwałtownie wzrosła.

Fumarola - rodzaj ekshalacji wulkanicznych towarzyszących czynnym wulkanom. Przez fumarole wydostają się gazy oraz para wodna pochodzenia wulkanicznego, bogate w różne składniki chemiczne, o temperaturze powyżej 300 °C. Występuje najbliżej erupcji.
Siarkowodór, sulfan, H2S - nieorganiczny związek chemiczny; w warunkach normalnych jest to bezbarwny, palny gaz, którego silny, charakterystyczny zapach zgniłych jaj jest wyczuwalny w bardzo niewielkich stężeniach. Próg wyczuwalności siarkowodoru w powietrzu to od 0.0007 do 0,2 mg/m³. Powyżej 4 mg/m³ zapach jest odczuwany jako bardzo silny, jednak przy jeszcze wyższych stężeniach, przekraczających 300 mg/m³ staje się niewyczuwalny z powodu natychmiastowego porażenia nerwu węchowego. Siarkowodór jest silnie trujący. Jako stężenie niebezpieczne dla zdrowia przyjmuje się 6 mg/m³. Stężenie 100 mg/m³ powoduje uszkodzenie wzroku, natomiast przy stężeniu powyżej 1 g/m³ śmierć może nastąpić już w wyniku zaczerpnięcia jednego oddechu. Niebezpieczeństwo zatrucia siarkowodorem zachodzi m.in. podczas prac związanych z opróżnianiem szamba, wierceniem i kopaniem studni, wchodzeniem do studni, studzienek kanalizacyjnych lub niewentylowanych korytarzy podziemnych.

Erupcja 8 maja 1902

Wybuch Montagne Pelée w 1902 roku

Rankiem 8 maja, w czwartek Wniebowstąpienia Pańskiego, z Saint-Pierre wysłano telegraficzny meldunek do Fort-de-France donoszący o znacznej intensyfikacji aktywności wulkanicznej. O godzinie 7:52 łączność urwała się.

Do tego czasu wulkanem wstrząsnęły trzy silne wybuchy, które słyszane były nawet z odległości 600 km. Pękła południowo-zachodnia ściana góry i zeszła stamtąd lawina piroklastyczna. Jednocześnie nad szczytem wulkanu wytworzyła się chmura pliniańska, która przesłoniła niebo w promieniu 80 km.

Pumeks (z łac. pumex) dawniej pemza - to wulkaniczna skała magmowa zbudowana z porowatego (ponad 50% porów) szkliwa wulkanicznego powstałego z silnie gazującej, pienistej lawy. Ma szklistą, drobnoziarnistą strukturę. Powstaje głównie z kwaśnych odmian lawy (riolitowej).
Mrówkowate (Formicidae) – rodzina owadów należąca do rzędu błonkówek, podrzędu trzonkówek. Bardzo rozpowszechnione, występują praktycznie pod każdą szerokością geograficzną. Mrówki tworzą społeczności kastowe żyjące w gniazdach. Liczbę gatunków mrówek szacuje się na ok. 12 tysięcy. W Polsce występują 103 gatunki.

Chmura lawiny piroklastycznej, która według późniejszych wyliczeń osiągnęła prędkość ok. 670 km/h, zeszła w kierunku Saint-Pierre, docierając do zabudowań w ciągu niecałej minuty. Miasto zostało całkowicie zniszczone, gorący podmuch wywołał liczne pożary i eksplozje w gorzelniach i magazynach rumu, które dodatkowo zwiększyły rozmiar katastrofy.

Phineas Taylor Barnum znany częściej jako P.T. Barnum (ur. 5 lipca 1810, zm. 7 kwietnia 1891) - amerykański przedsiębiorca, impresario, przedsiębiorca cyrkowy (założyciel Barnum & Bailey Circus), polityk. Uważany za jednego z prekursorów nowoczesnego przemysłu rozrywkowego i reklamy.
Wulkanologia jest działem geologii zajmującym się badaniami wulkanów, ich budową, kształtem, rozmieszczeniem na kuli ziemskiej, powstawaniem, a także badaniem materiału pochodzenia wulkanicznego.

Kiedy lawina dotarła do morza, jego wody zagotowały się. W porcie wybuchły beczki rumu, przygotowane do eksportu do Europy. Większość statków zatonęła albo spłonęła. Tylko dwóm okrętom udało się oddalić na czas od wybrzeży. Marynarz, który był na pokładzie jednego z nich, opowiadał później: „Gorejąca chmura wzbiła się w niebo niczym płomienna błyskawica i ruszyła w naszym kierunku. Była jak huragan ognia, który z całą siłą uderzył w Saint-Pierre i okręty. [...] Ognista burza z wulkanu trwała tylko kilka minut. Osłabła, wszędzie na swojej drodze wznieciwszy pożary. Ulicami Saint-Pierre spływały do morza strumienie płonącego rumu. [...] Po wybuchu na lądzie nie widać już było żadnej żywej duszy. [...] Ogień przewracał maszty statków i kominy, jakby kto ścinał je nożem.“

Temperatura podmuchu piroklastycznego musiała leżeć poniżej punktu topnienia miedzi (1084,4 °C), bo miedziane druty telefoniczne miasta nie zostały nadtopione. Niemal wszyscy mieszkańcy Saint-Pierre zmarli w ciągu kilku sekund. Wielu z nich zmarło w kościołach, w których odbywały się właśnie nabożeństwa z okazji Wniebowzięcia Pańskiego.

Wezuwiusz (łac. Vesuvius, wł. Vesuvio) – jeden z najbardziej znanych wulkanów na kontynentalnej części Europy, położony na terenie Włoch, na Półwyspie Apenińskim, nad Zatoką Neapolitańską.
Reda, przedmorze - obszar znajdujący się przed wejściem do portu morskiego, z wyznaczonymi torami wodnymi oraz płytkim i odpowiednim rodzajem dna umożliwiającym zakotwiczenie statków oczekujących na wejście do portu. Na redzie dokonywane są również przeładunki (odlichtunek) na barki z jednostek o zanurzeniu zbyt dużym, aby mogły z pełnymi ładowniami wejść do portu.

W ciągu pierwszych godzin po tragedii nikt nie wiedział, co się wydarzyło. Sieć komunikacyjna miasta była zerwana i również gubernator wyspy Louis Mouttet był nieosiągalny. Dopiero później ustalono, że wraz z żoną również przebywał w Saint-Pierre.

Nie wiadomo dokładnie, ilu ludzi przebywało w mieście w czasie erupcji. Do 28 tysięcy mieszkańców należy zapewne doliczyć kilka tysięcy gości, przybyłych na obchody święta, i uchodźców z wyżej położonych miejscowości. Dlatego podawana liczba ofiar waha się między 28 a 40 tys. osób. Wybuch Montagne Pelée spustoszył 58 km² obszaru wyspy. Miasto płonęło jeszcze kilka dni, aż do samych fundamentów, i nie można się było zbliżyć.

Krucyfiks (łac. crucifīxus - ukrzyżowany, przybity do krzyża) - znak symboliczny wśród niektórych wyznań chrześcijańskich. Krzyż łaciński z przybitą do niego postacią Chrystusa.
Rum – napój alkoholowy o wysokiej zawartości alkoholu (37,5%-81%) wytwarzany ze sfermentowanego soku z trzciny cukrowej, koncentratu tego soku lub melasy.

czytaj dalej: [2], [3]

w oparciu o Wikipedię (licencja GFDL, CC-BY-SA 3.0, autorzy, historia, edycja)