Epoka hellenistyczna – okres w dziejach regionu Morza Śródziemnego i Bliskiego Wschodu (zwłaszcza obszarów znajdujących się pod greckim panowaniem), którego początek wyznacza śmierć Aleksandra Wielkiego w 323 roku p.n.e., a koniec rzymskie podboje zakończone zajęciem ptolemejskiego Egiptu w 30 roku p.n.e. Niekiedy zwany hellenizmem, lub epoką aleksandryjską.

W wyniku podbojów Aleksandra Wielkiego świat grecki rozszerzył się na ogromne obszary imperium perskiego. Nastąpiło bezpośrednie spotkanie helleńskiej kultury ze starszymi cywilizacjami Wschodu, pojawiły się nowe prądy w religii, filozofii i sztuce, rozwinęła się nauka. Polityczną dominację zyskały nowe organizmy państwowe - monarchie hellenistyczne, poleis straciły na znaczeniu. Centrami kulturowymi stały się nowe ośrodki miejskie leżące poza Grecją właściwą, takie jak Aleksandria w Egipcie, Antiochia w Syrii, czy Pergamon w Azji Mniejszej.

Terminu epoka hellenistyczna po raz pierwszy użył w swoich pracach na temat Aleksandra Wielkiego niemiecki historyk Johann Gustav Droysen w odniesieniu jednak do nieco szerszego okresu - od śmierci Aleksandra do IV wieku.

Źródła epoki

Utracone dzieła hellenistyczne

Większość sporego dorobku historyków epoki hellenistycznej przepadła na skutek zmiany gustów literackich w późniejszych latach (I w. p.n.e.), kiedy to zaczęto pogardzać używaną powszechnie od IV w p.n.e. greką koine. Ważniejsi autorzy, których dzieła utracono to:

Polibiusz

 Osobny artykuł: Polibiusz.

Z dzieł historycznych okresu do naszych czasów zachowała się jedynie część dzieła Polibiusza (Polybiosa), Greka z Megalopolis od 168 p.n.e. przebywającego w Rzymie. Jego Dzieje opisują lata 220-146 p.n.e., jednak w pierwszych księgach autor cofa się do wcześniejszych wydarzeń, co sprawia, że pozycja jest najważniejszym źródłem dla lat 264-146 p.n.e. Zachowana część dzieła Polibiusza urywa się na roku 216 p.n.e., dla reszty mamy tylko fragmenty. Polibiusz uważany jest za solidnego historyka, należy jednak brać pod uwagę jego stronniczość - prezentował punkt widzenia Związku Achajskiego, a także republiki rzymskiej, o której wyższości nad światem hellenistycznym był przekonany; miał też ograniczone kompetencje w sprawach militarnych.

Późniejsi autorzy

Utrata dużej części historiografii hellenistycznej, sprawia, że konieczne staje się korzystanie z dzieł autorów tworzących później, nie podających informacji z pierwszej ręki. Najważniejsi z nich to:

Wartościowych informacji dostarczają także Strabon (tworzył w czasach Augusta) i Pauzaniasz (II wiek n.e.). Dla poznania historii Żydów w okresie hellenistycznym ważne są niektóre księgi Starego Testamentu, apokryfy oraz dzieła Józefa Flawiusza. Duże znaczenie w chronologii epoki ma kronika Euzebiusza z Cezarei zachowana w późniejszym, łacińskim tłumaczeniu Hieronima ze Strydonu.

Inne materiały źródłowe

Dla badania okresu hellenistycznego niezwykle ważne są zachowane kamienne inskrypcje, pozwalające poznać przede wszystkim różne aspekty działania polis. Bogate w inskrypcje obszary to np. zachodnia i południowa Anatolia, ale już znacznie mniej jest ich w intensywnie kolonizowanej przez Greków północnej Syrii. Trwające badania epigraficzne, publikowanie treści nowo odkrytych inskrypcji lub dokładniejsze odczytanie starych pozwalają weryfikować niektóre przyjęte teorie i założenia Z Egiptu Ptolemeuszy pochodzi bogaty zbiór zachowanych papirusów, jednak, pomijając nieliczne, cenne wyjątki, dokumenty te to przede wszystkim zapiski administracyjne, podania, listy, brudnopisy itp. wyrzucone przez lokalnych urzędników. Duże znaczenie mają też liczne monety pochodzące z tego okresu, odnajdywane na całym obszarze świata hellenistycznego.