Oligarchia (gr.ὀλιγαρχία „panowanie nielicznych”, od wyrazów ὀλίγος oligos „nieliczny” + ἀρχή arche „władza”) – forma rządów polegająca na sprawowaniu władzy przez niewielką grupę ludzi. Najczęściej ludzie ci wywodzili się z arystokracji lub warstwy bogatych. Występowała np. w wielu polis starożytnej Grecji, XVII-wiecznej Anglii (protektorat Cromwella) i Wenecji.

Najogólniej rzecz ujmując, oligarchia to rządy podobne do dyktatorskich, które cechują się przywłaszczeniem suwerennej roli w państwie przez małą grupę np. wyodrębnioną ze starszyzny rodowej lub elit majątkowych.

Arystoteles o oligarchii

Arystoteles rozróżniał cztery rodzaje oligarchii: Wymienił je w swojej Polityce:

1. Pierwszy jej rodzaj występuje, jeśli większa liczba obywateli posiada majątek, lecz mniejszy, nie nazbyt wielki. Kto taki majątek zdobędzie, ma możność brać udział w życiu publicznym, że zaś uczestniczących w nim jest mnóstwo, więc z konieczności nie ludzie, lecz prawa władają.
2. Jeśli zamożnych ludzi jest mniej niż w poprzednim wypadku, ale większym rozporządzają majątkiem, to powstaje drugi rodzaj oligarchii, bo mając większe środki, większe podnoszą roszczenia. Dlatego sami wybierają spośród innych obywateli ludzi wchodzących do rządu państwa i odpowiednie prawo w tym względzie wydają, ponieważ nie są jeszcze dość silni, by przez prawa rządzić.
3. Jeśli zaś stan ten spotęguje się przez to, że jest ich jeszcze mniej a większe mają majątki, powstaje trzeci stopień oligarchii, w której oni to sobie samym nadają urzędy, ale na podstawie prawa postanawiającego, że w razie śmierci któregoś syn obejmuje po nim urząd.
4. Czwarty, najbardziej zdegenerowany rodzaj oligarchii, występuje wtedy, gdy majątki ich i liczba zwolenników wzrosną nadmiernie, to będzie to panowanie wielmożów, które bliskie jest monarchii, i nie prawa wówczas, lecz ludzie są wszechwładnymi panami.

Od oligarchii, którą uważał za ustrój zdegenerowany, odróżniał jednak Arystoteles arystokrację, dobry ustrój, który oddaje rządy ludziom bezwzględnie najlepszym pod względem moralnym, a nie dobrym tylko pod pewnym względem.

Oligarchia w starożytnej Grecji

Oligarchia była ustrojem starożytnych Aten od schyłku okresu ciemnego do czasów wojen z Persami. Polegał na rządach arystokracji. Po reformach Solona społeczeństwo Aten zostało podzielona na 4 klasy. Ateńczycy z najbogatszych 3 klas (dochód roczny powyżej: 1 klasa – 500 miar, 2 klasa – 300 miar, 3 klasa – 200 miar) mieli prawo zostać urzędnikami. Oligarchia była także ustrojem starożytnej Sparty – rządzili nią dwaj królowie oraz około 28 starszych obywateli (w tym również dwaj królowie). Królowie oraz najstarsi obywatele stanowili radę, zwaną geruzją.