Ols - Polski Serwis Naukowy

ols w Puszczy Białowieskiej, początek maja

Ols (inna nazwa - oles lub olszyna) – las olchowy (olszowy) porastający żyzne, bagienne siedliska, o wysokim poziomie wody stojącej. Ma zwykle charakterystyczną kępową strukturę runa - na kępach wokół szyi korzeniowej olszy rosną gatunki borowe, w dolinkach przynajmniej okresowo wypełnianych wodą - rośliny bagienne.

Puszcza Białowieska – rozległy kompleks leśny, pozostałość dawnych puszcz: Białowieskiej, Ladzkiej, Świsłockiej i Szereszewskiej, położony w województwie podlaskim oraz na Białorusi. Powierzchnia całej puszczy przekracza 1500 km2 (z czego w granicach Polski 620 km2). Jest pozostałością ostatnich na niżu Europy lasów naturalnych o charakterze pierwotnym w strefie lasów liściastych i mieszanych. Na jej terenie znajduje się Białowieski Park Narodowy (BPN). Obszar puszczy wchodzi w skład Nadleśnictw Białowieża, Browsk i Hajnówka. Puszcza leży w dorzeczu Narewki i Leśnej.

Ols torfowcowy (Sphagno squarrosi-Alnetum) - zespół leśny, w którym dominuje brzoza omszona lub olsza, natomiast w runie bardzo charakterystyczny jest znaczny udział torfowców, szczególnie torfowca nastroszonego (Sphagnum squarrosum).

Olsy są zazwyczaj trudno dostępne, głównie ze względu na podmokły grunt. Poziom wody sięga od kilku do kilkudziesięciu centymetrów. Są to najczęściej wody stojące, rzadziej wolno płynące.

Kępy w mniej zwartych olsach mogą być znacznie od siebie oddalone, rozdzielone wodą.

Zbiorowisko to wytwarzane jest na glebach wytworzonych z torfowisk niskich, lecz często spotyka się je na glebach murszowych wytworzonych na piaskach i madach rzecznych, najczęściej są to gleby murszowo-mineralne, murszowe, mulowo-murszowe, torfowo-murszowe, murszowo-glejowe z mullem murszowatym. Dominującą forma próchnicy typu mull.

Knieć błotna, kaczeniec, kaczyniec (Caltha palustris L.) – gatunek rośliny należący do rodziny jaskrowatych. Jest szeroko rozprzestrzeniona na całej półkuli północnej: występuje w całej niemal Europie, Azji i Ameryce Północnej. W Polsce jest pospolita na bagnistych łąkach i w niższych partiach gór.

Kuklik pospolity (Geum urbanum L.) – gatunek rośliny wieloletniej należący do rodziny różowatych. Występuje w Afryce Północnej, Azji, Europie, a jako gatunek zawleczony również w Australii i na Nowej Zelandii. W Polsce jest pospolity na całym niżu i w niższych położeniach górskich.

Gatunki roślin

Gatunkiem drzewa dominującym w lesie tego typu jest olsza czarna, czasem towarzyszy jej brzoza omszona, jesion wyniosły lub sosna zwyczajna. Na podszyt składają się: czeremcha zwyczajna (Padus avium), kalina koralowa (Viburnum opulus), kruszyna pospolita (Frangula alnus) a także niektóre gatunki wierzb, np. wierzba uszata (Salix aurita). Często spotykany jest również chmiel zwyczajny (Humulus lupulus). Kępy porasta bogata roślinność leśna, w tym: bluszczyk kurdybanek (Glechoma hederacea), kosaciec żółty (Iris pseudacorus), kuklik zwisły (Geum rivale) i czyściec leśny (Stachys sylvatica).

Tojeść pospolita (Lysimachia vulgaris L.) – gatunek rośliny należący do rodziny pierwiosnkowatych. W nazewnictwie ludowym roślina występuje pod nazwą: bażanowiec, gruszka Matki Boskiej, francowate ziele.

Olsza czarna (Alnus glutinosa Gaertn.) – gatunek drzewa należącego do rodziny brzozowatych. Olsza czarna to jedno z ważniejszych drzew wilgotnych zarośli nadbrzeżnych i lasów łęgowych niżu. Rośnie prawie na całym obszarze Europy, a także na niektórych obszarach Azji i w północno-zachodniej Afryce. W górach i na żwirowiskach rzecznych ustępuje miejsca olszy szarej.

Rośliny bagienne występujące w zalanych fragmentach lasu to przeważnie knieć błotna (Caltha palustris), pępawa błotna (Crepis paludosa), psianka słodkogórz (Solanum dulcamara).

Gatunki runa różnicujące ols od lasu wilgotnego:

Filipendula ulmaria - wiązówka błotna,

Solanum dulcamara - psianka słodkogórz,

Caltha palustris - knieć błotna,

Crepis paludosa - pępawa błotna,

Cirsium oleraceum - ostrożeń warzywny,

Carex pseudocyperus - turzyca nibyciborowata,

Carex riparia - turzyca brzegowa,

Carex gracilis - turzyca zaostrzona,

Carex acutiformis - turzyca błotna,

Carex elongata - turzyca długokłosa,

Iris pseudoacorus - kosaciec żółty,

Lycopus europaeus - karbieniec pospolity,

Peucedanum palustre - gorysz błotny,

Scutellaria galericulata - tarczyca pospolita,

Cirsium palustre - ostrożeń błotny,

Galium palustre - przytulia błotna.

Gatunki częste:

Wierzba uszata (Salix aurita) – gatunek rośliny wieloletniej należący do rodziny wierzbowatych. Występuje w Azji i Europie. W Polsce w stanie naturalnym występuje na całym niżu. Roślina pospolita.

Hygrofity, higrofity, rośliny bagienne – rośliny zamieszkujące siedliska lądowo-bagienne, mocno uwilgotnione. Są roślinami wilgociolubnymi, wrażliwymi na niedobór wody. Należą do nich np. takie gatunki, jak szczawik błotny, knieć błotna. Posiadają duże liście pokryte cienką kutykulą i aparatami szparkowymi po obu stronach blaszki. Występują u nich duże przestwory międzykomórkowe wypełnione aerenchymą. System korzeniowy jest słaby, ciśnienie osmotyczne wynosi 8-11 atmosfer. Szybko więdną po zerwaniu (paprocie).

Thelypteris palustris - zachylnik błotny,

Calamagrostis canescens - trzcinnik lancetowaty,

Ranunculus repens - jaskier rozłogowy,

Lysimachia vulgaris - tojeść pospolita,

Urtica dioica - pokrzywa zwyczajna,

Geum urbanum - kuklik pospolity,

Lysimachia nummularia - tojeść rozesłana,

Athyrium filix-femina - wietlica samicza,

Juncus effusus - sit rozpierzchły,

Lysimachia thyrsiflora - tojeść bukietowa.

Status syntaksonomiczny

Z punktu widzenia syntaksonomii olsy są tożsame ze zbiorowiskiem Carici elongatae-Alnetum Koch 1926 (ols środkowoeuropejski). Często jednak, zwłaszcza w polskich pracach fitosocjologicznych, zbiorowisko to dzielone jest na dwa zespoły:

Lw - typ siedliskowy lasu żyzny i bardzo żyzny, wilgotny. Występuje na glebach brunatnych właściwych oglejonych lub pseudooglejonych, murszowo-glejowych, murszowatych, gruntowo-glejowych, czarnych ziemiach zdegradowanych lub murszowatych, z próchnicą murszowatą. Gleby te wytworzone są z aluwialnych piasków rzecznych, piasków akumulacji lodowcowej lub lessów zalegających na glinach zwałowych, z glin zwałowych, margli i piasków akumulacji jeziornej. Gleby pod umiarkowanym lub dość silnym wpływem wody gruntowej.

Gorysz błotny (Peucedanum palustre (L.) Moench) – gatunek byliny z rodziny selerowatych. W Polsce jest średnio pospolity na całym niżu i w niższych położeniach górskich.

ols porzeczkowy Ribeso nigri-Alnetum glutinosae (żyźniejsze),

ols torfowcowy Sphagno squarrosi-Alnetum glutinosae (uboższe).

W Europie zachodniej występuje atlantycka odmiana olsu określana jako zbiorowisko Carici laevigatae-Alnetum.

Zobacz też

Typy siedliskowe lasu

Linki zewnętrzne

Ols - Otwarta Encyklopedia Leśna