Na mapach: 54°59′N 73°22′E / 54.983, 73.367

Ulica Tarskaja w Omsku

Katedra Zaśnięcia w Omsku

  W Wikimedia Commons znajdują się multimedia związane z tematem:
Omsk

Omsk (ros. Омск) – miasto w Rosji, na Nizinie Zachodniosyberyjskiej, przy ujściu rzeki Om do Irtyszu. Stolica obwodu omskiego.

Historia

Osada założona w 1716 roku jako warownia dla obrony przed Kirgizami, potem zespół faktorii handlowych. Prawa miejskie w latach 1782-1797 i od 1804 r. W mieście od 1822 znajdowała się siedziba generał-gubernatora Syberii Zachodniej. Na początku XX wieku wielkie centrum handlowe. W latach 1918-1919 siedziba antybolszewickiego rządu Aleksandra Kołczaka. W okolicach Omska znajdują się łagry.

Obecnie miasto jest ważnym ośrodkiem przemysłowym, naukowym (10 wyższych uczelni w tym uniwersytet założony w 1974 r.) i kulturalnym (muzea, teatr z 1874).

Polonia w Omsku

Początki

Polacy pojawili się w tajdze Przyirtysza (ros. Прииртышье, transkrypcja Priirtyszje, od nazwy rzeki Irtysz, obwód omski) podczas budowy Tary w 1594 r., było to zrazu 50 jeńców. Następni polscy i litewscy jeńcy pojawili się w okresie Wielkiej Smuty m.in. w Tarskim Przyirtyszu (Тарское Прииртышье).

Kolejny napływ Polaków związany był z wojnami Carstwa Rosyjskiego ze Szwecją, z Rzecząpospolitą; tzw. wojnę smoleńską (1632-1634), wojna polsko-rosyjska 1654-1667, wojną rosyjsko-szwedzką (1656-1658). W roku 1660 roku z Moskwy za Ural został zesłany pierwszy katolicki ksiądz, jezuita Jędrzej Kawęczyński, odbywający zsyłkę w Tobolsku i Narymie. W tym czasie następuje również „wewnętrzna migracja”, związana m.in. z przesiedleniami Polaków z Tobolska do Tary. W Tobolsku w latach 30. wieku XVII, mieszkali zesłańcy z Polski. Na terytorium Syberii w XVII w., mieszkało już kilka tysięcy Polaków, przy czym ludzie z całej Rzeczypospolitej, też dobrowolnie przyjeżdżali służyć na Syberii. W końcu XVIII w., po rozbiorach Polski i przyłączeniu części ziem Rzeczypospolitej do Imperium Rosyjskiego, na Syberii zaczęli pojawiać się kolejni Polacy. W 1794 roku byli to zesłani uczestnicy insurekcji kościuszkowskiej.

Wiek XIX

XIX wiek przynosi kolejną falę zsyłek. Centralnym miejscem, do którego zsyłani są Polacy staje się w tym czasie Omsk. Do Omska trafia wielu Polaków, którzy dostali się tutaj jako jeńcy wojny francusko-rosyjskiej z 1812. (za Ural trafiło wtedy około 900 jeńców polskich). Po 1815 roku część z nich powróciła do ojczyzny.

Latem w 1832 r. do Omska trafiło ok. 2000 Polaków, zesłanych udział w powstaniu listopadowym. Po powstaniu styczniowym na Zachodnią Syberię trafiło ok. 10 779 zesłańców. W omskim okręgu było ich wówczas 2 128. Znaczna część powstańców skazanych za udział w walkach została zatrudniona w fabrykach, które wykorzystywały katorżników jako siłę roboczą. Według dokumentów Polacy byli także zsyłani do miejscowości wiejskich. Do wsi Kopiewo (Копево) w rejonie tarskim zesłano polskich powstańców o nazwiskach Wołgowski, Żółtowski, Łysin i innych. Około 50 Polaków zostało umieszczonych we wsiach: Kostino (Костино) i Nikolskoje (Николское) w regionie Bolszereczje (Большерече), w rejonie tarskim. W 1846 r. w Tarze znajdowało się 47 powstańców z Polski, w 1867 r. zaś 155 ludzi (w tym 38 pozbawionych praw obywatelskich).

Duża część zesłanych w XIX w. na Syberię (również do Omska) Polaków urządzała tu sobie życie. W 1868 roku w okręgu omskim, tomskim i mariińskim zasiłek na urządzenie domu wzięło 38% osiedlonych zesłańców (pozostała część takiego zasiłku nie wzięła obawiając się, że stanie się to przeszkodą w powrocie do kraju). W 1813 roku omski naczelnik okręgu wojskowego Siemion Bogdanowicz Broniewski (Семён Богданович Броневский, 1786-1858), stworzył pierwszą orkiestrę dętą złożoną z jeńców polskich. Jeden z polskich zesłańców założył pierwszą w mieście cukiernię (tylko jedną, ale bez słodyczy, gdyż były one produkowane tylko na zamówienie – Jerzy Krakowski, 1894, T. 42. s.73). Wśród omskich obywateli i wojskowych urzędników coraz częściej pojawiać zaczęły się typowo polskie nazwiska. W 1858 r. w Omsku już wśród wyższych urzędników mamy do czynienia z Polakami, np. pomocnik wojskowego prokuratora – pułkownik Gutkowski (Гутковский), mianowany ataman sybirskich Kozaków – generał Kryński (Кринский), dyżurny sztabu oficer korpusu sztabu – major Królikiewicz (Круликевич).

W 1862 r. w Omsku zbudowany został kościół katolicki za pieniądze polskich zesłańców według projektu architekta G. S. Wierszynina. W 1914 r. dobudowano nawet dzwonnicę, jednak w późniejszym okresie kościół został zburzony, a na jego miejscu powstała scena teatru letniego, następnie w 1966 r. zbudowano tu budynek Teatru Młodego Widza (Омский „Театр юных зрителей”). Według spisu ludności z roku 1877 Polacy stanowili 1% ludności. Ta liczba wkrótce się zwiększyła, gdyż w latach 80. i 90. XIX w. pojawili się Polacy, którzy dobrowolnie przyjeżdżali mieszkać w tym regionie. Jak pisze Witold Andruszkiewicz: Należy przy tym wyjaśnić, że zwolnieni z katorgi Polacy, przymusowo zasiedlający głównie trasę linii kolei transsyberyjskiej, mieli pełną swobodę prowadzenia prywatnej działalności gospodarczej lub uzyskania dobrze płatnej pracy w państwowej kolei transsyberyjskiej. Na ogół przedsiębiorczy zesłańcy – byli katorżnicy oraz przybyli członkowie ich rodzin, szybko uzyskiwali dobry status finansowy, budowali własne domy i prowadzili na tych dzikich terenach dostatnie życie, a niektórzy z nich stawali się stosunkowo bogatymi ludźmi. Na przykład, młody brat mojej mamy miał niedaleko Omska, w Karmiłowce własny, duży, murowany, dwupiętrowy młyn przemysłowy z własną bocznicą kolejową. W tym samym czasie, przebywanie na polskiej ziemi pod zaborem rosyjskim nie dawało szans na dobry poziom życia. Dlatego kochające się, stęsknione polskie rodziny, powszechnie korzystały z tych zaproszeń na Sybir dla łączenia się ze swoimi zesłańcami. Dzięki temu wielokrotnie liczniejsze od zesłańców rzesze Polaków przybywały na Sybir, jako rodziny zesłańców, na stałe do swoich, w ramach łączenia rodzin. Do każdego zesłańca jechało przeważnie 10 do około 30 osób członków rodziny wraz z powinowatymi. Kolonizacja Syberii w XIX i początkach XX w. miała charakter agrarny. Z początkiem reformy rolnej Stołypina tysiące chłopów z zachodnich guberni przesiedla się na Syberię (w znaczącej części są to polscy chłopi)

Polaków zamieszkujących Omsk i okolice można wtedy podzielić na kilka kategorii:

Wiek XX

W 1910 roku w Omsku mieszkało 2059 Polaków (8,7%) (Rosjan – 21 tys.), w miejscowościach wiejskich w powiecie, na dzień 1 stycznia 1917 roku, Polacy i Litwini stanowią 1,22%. Pobyt Polaków znalazł swe odbicie w języku mieszczan omskich. W 1900 roku na prawym brzegu Omki wyrosła ulica Szpitalna, mieszkający tam zesłańcy nazwali ten rejon Kaczegóry (Качагуры), gdyż na ten brzeg przylatywały dzikie kaczki.

Po rewolucji lutowej ożywia się życie kulturalne i towarzyskie omskiej Polonii. Powstają szkoły i gimnazja narodowe. Wśród Polaków powstaje związek wojskowych, będący zalążkiem formujących się polskich części wojska rosyjskiego. W czasie rosyjskiej wojny domowej Polacy brali udział w walkach zarówno po stronie „białych”, jak i „czerwonych”. 11 czerwca 1918 roku w Omsku w składzie 2-ego Stepowego Syberyjskiego Korpusu (2-й Степной Сибирский корпус) rozpoczęło się formowanie 1-ego Stepowego Syberyjskiego Polskiego Legionu (1-й Степной Сибирский польский легион, pod dowództwem podpułkownika Krubskiego). 30 lipca komendant korpusu pozwolił rozpocząć formowanie przy Legionie oddzielnego Szwadronu Ułanów Polskich pod dowództwem rotmistrza Piekarskiego. Na terytorium Syberii działała 5 Dywizja Polskich Strzelców pod dowództwem majora Waleriana Czumy, stworzona w rezultacie porozumienia z dnia 23 lipca 1918 roku między przedstawicielami Polskiego Komitetu Wojennego z Omska i Czechosłowackiej Rady Narodowej. Przeciwnicy władzy radzieckiej otrzymali nazwę Białopolaków (белополяки), a zwolennicy nazwani internacjonalistami, stworzyli 1-y i 2-i omski międzynarodowy socjalistyczny oddział, do którego wraz z Polakami weszli Niemcy, Rumuni, Węgrzy, Chińczycy, Koreańczycy.

Po podpisaniu traktatu brzeskiego w 1918 roku Polacy otrzymali możliwość powrotu do ojczyzny, jednak realizacja tego możliwa była dopiero po zakończeniu wojny domowej. Po podpisaniu traktatu ryskiego w 1921 roku udało się wyjechać 4,1 mln Polakom. Około 2 mln Polaków pozostało w ZSRR: chłopi, byli zesłańcy oraz część polskiej inteligencji, pomimo to w tym samy czasie w Omsku został zamknięty polski kościół. Walka o jego odbudowę zakończyła się porażką, ale był to dopiero początek nieszczęść, gdyż wkrótce rozpoczęły się represje przeciwko Polakom. Po roku 1938 znaczna część ludności męskiej polskiego pochodzenia, jako potencjalnie wrogi element została zamordowana lub znalazła się w obozach. W tym czasie do polskiej społeczności na Syberii dołączali Polacy deportowani z Kresów Wschodnich II RP.

 Osobny artykuł: Operacja polska NKWD.

Współcześnie

W rejonie tarskim na początku wieku XX aż do końca lat 60. istniało miejsce w większości zamieszkałe przez wychodźców polskich: wioska Mińsk-Dworiański (ros. Минск-Дворянский, tłum. Mińsk Szlachecki), a w rejonie znamieńskim – „Polaki” (Поляки деревня) W innych miejscowościach: Zagwazdino (Загваздино), Gryniewicze (Гриневиче) i innych przez jakiś czas także mieszkało sporo Polaków (dane według ankiet i spisów).

W chwili obecnej istnieje określona grupa mieszkańców Omska i rejonu omskiego, posiadająca polskie korzenie (według danych spisu z roku 1989 to ok. 100 tys. osób). Jako Polacy (a nie tylko osoby o polskich korzeniach) wg spisu z 2002 deklarowały się 2842 osoby. Jak pisze Ałła Junakowska z Uniwersytetu Omskiego: W rodzinach istnieją rozliczne „wspomnienia” o przodkach-Polakach. Często są to „zerowe” wiadomości (zachowane jedynie wśród osób starszego pokolenia i nieprzekazane młodszym członkom rodziny: „ojciec spalił jakieś polskie dokumenty”), „mini-wspomnienia” (istniejące w rodzinie: „przyjechali z Polski”, włącznie z informacją o krewnych w Polsce), „wspomnienia związane z Polską” (zachowane w rodzinie i przekazane innym pokoleniom).

Obecnie w Omsku przy ulicy Szelabina 175 działa Omskie Obwodowe Polskie Stowarzyszenie Kulturalno – Oświatowe „Rodzina”. Stowarzyszenie zajmuje się promowaniem kultury i języka polskiego poprzez organizowanie wystaw, koncertów, przedstawień teatralnych, projekcji polskich filmów. Prowadzi polską bibliotekę i organizuje stałe lekcje języka polskiego.

Przemysł

Ważny ośrodek przemysłu maszynowego chemicznego, spożywczego, skórzanego, włókienniczego. Przetwórstwo ropy naftowej (dostarczanej rurociągiem z Ust' – Bałtyku).

czytaj dalej: [2], [3]