Ondraszek - Polski Serwis Naukowy

Ondraszek albo Ondra (właściwie: Andrzej Szebesta; ur. 1680 w Janowicach koło Frydka, ochrzczony 13 listopada 1680; zm. 1 kwietnia 1715 w Świadnowie) – postać autentyczna, legendarny beskidnik (zbójnik) z gór Beskidu Morawsko-Śląskiego najprawdopodobniej narodowości węgierskiej.

Węgrzy albo Madziarzy (węg. l.poj.: magyar, l.mn.: magyarok) – naród liczący w sumie ok. 14,5 mln, w tym na Węgrzech 10,5 mln, pozostałe ok. 4 mln tworzy mniejszości w Rumunii (Siedmiogród), Serbii (Wojwodina), Słowacji, Słowenii, Ukrainie (rejon Karpat) i Austrii. Jedna z grup mniejszości węgierskojęzycznej zamieszkującej rumuński Siedmiogród zwana jest Szeklerami (węg. l.poj.: Székely, l.mn.: Székelyek). Część badaczy skłania się ku poglądowi, że Szeklerzy są nie Węgrami, lecz potomkami Hunów.

Gustaw Morcinek, właściwie Augustyn Morcinek (ur. 25 sierpnia 1891 w Karwinie na Śląsku Cieszyńskim (wówczas Austro-Węgry, obecnie w Czechach), zm. 20 grudnia 1963 w Krakowie) – pisarz związany ze Śląskiem, nauczyciel, działacz publicystyczny i poseł na Sejm PRL I kadencji (1952–1956).

Biografia

Był najstarszym synem wójta janowickiego Andrzeja Szebesty i jego żony Doroty. Jego rodzicami chrzestnymi byli Jura Korbas i Ewa Czarbol. Andrzej miał ośmioro młodszego rodzeństwa: Jana (1682), Kubę (1684), Dorę (1686), Annę (1688), Jurę (1695) i Katarzynę (1699) oraz pochodzących z drugiego małżeństwa ojca z Zuzanną, wdową po Jerzym Walki: Tomka (1711) i Mariannę (1713).

Łysa Góra (cz. Lysá hora, ciesz. Gigula, niem. Lysa – Berg, Kahlberg; 1324 m n.p.m.) – najwyższy szczyt pasma Beskidu Morawsko-Śląskiego i jednocześnie najwyższa góra Śląska Cieszyńskiego. Wchodzi w skład Parku Krajobrazowego "Beskydy".

Kraków – i pod względem powierzchni. Jedno z najstarszych miast Polski, o ponad tysiącletniej historii. Kraków posiada wartościowe zabytki architektury, działa w nim wiele instytucji i placówek kulturalnych.

Według ludowej tradycji i literatury miał się uczyć w gimnazjum łacińskim w Przyborze, jednak nie potwierdzają tego spisy uczniów.

Nie wiadomo, kiedy rozpoczął działalność zbójecką. Badacze sądzą, że stało się to najpóźniej w 1709 roku, gdyż w tym roku wójtem Janowic został Jan, młodszy brat Ondraszka, tymczasem według zwyczaju urząd ten przypadał pierworodnemu. Sądzi się, że Ondraszek nie został wójtem, gdyż w tym czasie już uprawiał zbójecki proceder.

Grim Emanuel (pseud. Ema G, Promienisty, Ślązak; ur. 1 stycznia 1883 w Karwinie (Śląsk Cieszyński), zm. 18 października 1950 w Cieszynie) – ksiądz katolicki, literat, działacz społeczny i polityczny, z zamiłowania folklorysta, śląskoznawca.

Cieszyn (czes. Těšín, łac. Tessin, niem. Teschen) – miasto powiatowe w województwie śląskim, nad rzeką Olzą, na Pogórzu Śląskim. Historyczna stolica Śląska Cieszyńskiego. Miasto leży na granicy z Republiką Czeską i do czasu wprowadzenia postanowień układu z Schengen (21 grudnia 2007) było tam zlokalizowane największe drogowe przejście graniczne południowej Polski.

Przez kilka lat uprawiał zbójnictwo w okolicach Łysej Góry na pograniczu Śląska Cieszyńskiego i Moraw. Został zamordowany 1 kwietnia 1715 r. w świadnowskiej karczmie obuchem ciupagi przez członka swej własnej bandy, Juraszka (Jura Fuciman z Malenowic), dla zgarnięcia wyznaczonej przez władców Księstwa Frydeckiego za „głowę“ Ondraszka nagrody stu florenów. Zwłoki Ondry zostały następnie, dla odstraszenia ewentualnych naśladowców, poćwiartowane na rynku we Frydku. Zabójca Ondraszka, Juraszek, po udaniu się do Cieszyna w celu odebrania nagrody, został tam złapany i wrzucony do zamkowych lochów, a później torturowany przez łamanie kości, wskutek czego zmarł. Mimo to często obierany szlak handlowy dalej przyciągał żądnych sławy Ondraszka następców, jak: Klimczok, Sebastian Bury i Proćpok.

Beskid Śląsko-Morawski (513.44; czes.: Moravskoslezské Beskydy, słow. Moravskosliezske Beskydy, także Beskid Morawsko-Śląski) – pasmo górskie na pograniczu Republiki Czeskiej i Słowacji, część Beskidów Zachodnich, położona między rzeką Olzą na wschodzie a Wyżyną Morawską na zachodzie.

Wójt (niem. Vogt, łac. advocatus) – urzędnik, pełniący funkcję organu wykonawczego gminy obok burmistrza i prezydenta miasta, wykonujący uchwały rady gminy i zadania gminy określone przepisami prawa.

Według niektórych źródeł Ondraszek nosił nazwisko Fuciman.

Inspiracja

Ondraszek przetrwał w ludowych przekazach jako obrońca chłopów i wróg wielmoży, dlatego jest przedmiotem wielu ludowych podań, legend i pieśni, a najsłynniejszą z nich jest pieśń o zbójniku z repertuaru Zespołu Pieśni i Tańca "Śląsk". Jego postać stała się inspiracją dla pseudonimu literackiego śląskiego pisarza i twórcy literackiego języka laskiego "Ondry Łysohorsky'ego" (Erwina Goja).

Klimczok lub Klimczak - postać półlegendarna, hetman zbójnicki, działający pod koniec XVII wieku na terenie dzisiejszej Żywiecczyzny i Beskidu Śląskiego. Postać ta posiada cechy trzech postaci historycznych - zbójników: Wojciecha (zm. 1695 r. w Oświęcimiu), Mateusza (zm. 1697 r. w Krakowie) i Jana Klimczaków. Banda Klimczoka łupiła bogatych kupców, gospodarzy a nawet księży w okolicach Żywca (dokonała zuchwałego napadu na miasto), Bielska-Białej i Andrychowa. Kryjówką bandy miały być lasy na Klimczoku i Trzech Kopcach.

Warszawa Wschodnia, znana jako Dworzec Wschodni, właściwie Warszawa Wschodnia Osobowa – jeden z ważniejszych warszawskich dworców kolejowych, położony na warszawskiej linii średnicowej. Budynek dworca położony jest w dzielnicy Praga Północ między ulicami Kijowską a Lubelską, na zachodnim krańcu rozległych terenów stacji. Pod względem ogólnej liczby odprawianych pociągów jest głównym dworcem Warszawy. Wszystkie pociągi zatrzymujące się na Dworcu Centralnym i Śródmieściu – dwóch dworcach o największej liczbie pasażerów – zatrzymują się również na Dworcu Wschodnim (nie dzieje się tak na Dworcu Zachodnim).

Tytułowany bohater powieści: Józefa Zaleskiego, która została opublikowana w latach 1913-1914 na łamach Dziennika Cieszyńskiego, Adolfa Fierli, wydanej w 1931 roku i Gustawa Morcinka, wydanej w 1953 roku.

Ondraszek był też bohaterem utworów Emanuela Grima: poematu Ondraszek i Ondraszkowego wesela, najsłynniejszy śląski zbójnik stał się głównym bohaterem książki Zofii Kossak oraz powieści Gustawa Morcinka.

Jego imię nosi pociąg ekspresowy spółki PKP Intercity relacji: Bielsko-Biała Główna - Warszawa Wschodnia

PKP Intercity S.A. (w skrócie: PKP IC) – spółka grupy PKP, obsługująca kolejowe przewozy pasażerskie. Uruchamia pociągi kwalifikowane (z miejscami rezerwowanymi): EuroCity i Express InterCity, pociągi segmentu ekonomicznego - Tanie Linie Kolejowe, a także niektóre pociągi międzynarodowe. Oferuje też przewozy w wagonach sypialnych i z miejscami do leżenia. Spółka powstała dzięki formalnemu wydzieleniu z Polskich Kolei Państwowych na bazie Sektora Przewozów Pasażerskich PKP (1998-2001), choć dominującym udziałowcem spółki (w 99,99 %) pozostaje nadal PKP S.A..

Tomáš Uhorčík (pol. Tomasz Uhorczyk), znany także jako Martin Mravec oraz Gajdošík (zm. 1713 w Liptowskim Mikułaszu) – karpacki zbójnik słowackiego pochodzenia żyjący na przełomie XVII i XVIII wieku, towarzysz Juraja Jánošíka.

Zobacz też

Juraj Jánošík

Tomáš Uhorčík

Przypisy

J. Golec, S. Bojda, Słownik..., t. 1, s. 211.
07-02-13 Mity i rzeczywistoÅ›Ä‡ po korekcie.indd
patrz: informacje na stronie Ondraszkowo – Ondrášovo
Ondraszek G. Morcinga w katalogu BN

Bibliografia

Michael Morys-Twardowski, w: Polski Słownik Biograficzny. T. 47. Warszawa–Kraków: Polska Akademia Nauk i Polska Akademia Umiejętności – Instytut Historii PAN im. Tadeusza Manteuffla, 2011, s. 581-583. ISBN 9788388909931.

Danel-Ozga A., Kim był Ondraszek?, "Kalendarz Cieszyński 1986", Cieszyn 1985, s. 39-44.

Golec J., Bojda S., Słownik biograficzny ziemi cieszyńskiej, t. 1, Cieszyn 1993, s. 211-212.

Linki zewnętrzne

Ondraszek – Pan Łysej Góry – projekt Sceny Polskiej Těšínského divadla