Bitwa pod Dakarem (operacja Menace) – nieudana próba zdobycia przez aliantów portu w Dakarze w Senegalu, będącego pod kontrolą francuskiego rządu Vichy, między 23 a 25 września 1940, podczas II wojny światowej.

Podłoże

Kapitulacja Francji przed Niemcami w czerwcu 1940 i utworzenie proniemieckiego rządu w Vichy spowodowały nie tylko wyjście z obozu aliantów Francji kontynentalnej, ale też większości jej licznych kolonii w Afryce i głównych sił marynarki francuskiej. Jedynie w Londynie działał ruch Wolnej Francji generała Charles'a de Gaulle'a, sprzeciwiającego się kapitulacji, lecz był on początkowo mało popularny. Ruch Wolnej Francji poparły kolonie Kamerun i Francuska Afryka Równikowa, lecz inne, przed wszystkim Francuska Afryka Zachodnia, Algieria, Syria i Indochiny, pozostały lojalne wobec rządu francuskiego. W celu eliminacji zagrożenia, że silna flota francuska dostanie się w ręce Niemców, Brytyjczycy w lipcu 1940 przejęli siłą niektóre z jej okrętów oraz zniszczyli część jej głównych sił w Mers el-Kebir w Algierii (operacja Catapult), co zaogniło stosunki brytyjsko-francuskie.

Pomysł zajęcia Dakaru, a w konsekwencji Senegalu, wchodzącego w skład Francuskiej Afryki Zachodniej, powstał w lipcu 1940 i pochodził od de Gaulle'a, który chciał przeciągnąć kolejne kolonie i wojsko w nich stacjonujące na rzecz Wolnej Francji. Przejęcie kontroli nad Dakarem dawałoby aliantom dogodną bazę morską na zachodzie Afryki i uniemożliwiłoby wykorzystanie go jako bazy niemieckich okrętów podwodnych operujących na Atlantyku. Ponadto, we Francuskiej Afryce Zachodniej, w Bamako zdeponowane były ewakuowane z Francji zapasy złota Banku Francji, w tym zapasy złota Belgii i Polski. Początkowo de Gaulle planował wysadzić desant w okolicach Konakry w Gwinei Francuskiej, kilkaset kilometrów od Dakaru, w nadziei, że w następstwie marszu wzdłuż wybrzeża do jego sił będą przyłączać się kolejne garnizony francuskie, tym bardziej, że atak bezpośrednio z morza na silnie broniony Dakar wymagał dużych sił.

Pomysł de Gaulle'a spotkał się z akceptacją brytyjskiego premiera Winstona Churchilla, z tym, że przeforsował on plan szybkiego ataku bezpośrednio na Dakar i wysadzenia desantu w porcie. Z uwagi na to, że Wielka Brytania nie była w stanie wojny z Francją reprezentowaną przez rząd Vichy, główną rolę w desancie miały odegrać szczupłe siły Wolnych Francuzów, w postaci 3670 ludzi i 4 małych okrętów, wspierane w razie potrzeby przez marynarkę brytyjską, natomiast siły brytyjskie w wysokości 4270 żołnierzy Royal Marines miały być wysadzone jedynie w razie konieczności. De Gaulle liczył zresztą, że sama demonstracja siły może skłonić gubernatora Dakaru Pierre'a François Boissona, do przyłączenia się do Wolnych Francuzów. Operacja otrzymała kryptonim Menace ("groźba"). Była to pierwsza większa operacja sił Wolnej Francji.

Siły

Generał de Gaulle z generałem Edwardem Spearsem na pokładzie holenderskiego statku Westernland

Siły morskie Wolnej Francji biorące udział w operacji składały się tylko z 4 okrętów, z czego największa była kanonierka kolonialna (we Francji klasyfikowana jako awizo) "Savorgnan de Brazza" (3 działa 138 mm), poza nią dwa eskortowce "Commandant Duboc" i "Commandant Domine" (również klasyfikowane jako awiza) i patrolowiec - uzbrojony statek "Président Houduce". Desant był przewożony na dwóch holenderskich statkach pasażerskich "Westernland" i "Pennland" oraz czterech statkach handlowych. Sztab gen. de Gaulle'a był zakwaterowany na statku "Westernland".

Trzon sił alianckich stanowiły siły brytyjskie w postaci zespołu M (Force M), wydzielonego z zespołu H stacjonującego w Gibraltarze. Jego główną siłę stanowił lotniskowiec HMS "Ark Royal" i dwa starsze pancerniki: HMS "Resolution" i "Barham", ponadto w jego skład wchodziło pięć krążowników, 10 niszczycieli i drobniejsze okręty. Desant Royal Marines był przewożony na 4 transportowcach wojska, w tym polskim "Sobieskim" i 1 frachtowcu. Dowódcą był wiceadmirał John Cunningham.

Rdzeniem oporu francuskiego w Dakarze był nowoczesny pancernik "Richelieu", ewakuowany tam 18 czerwca z Brestu przed wkroczeniem Niemców. Był on dopiero co zbudowany i jego wyposażanie jeszcze się w całości nie zakończyło. Początkowo sprawna była tylko druga z jego wież artylerii głównej, ponadto został on 8 lipca uszkodzony torpedą brytyjskiego samolotu z lotniskowca HMS "Hermes" w ramach operacji Catapult, lecz był zdolny do walki jako pływająca bateria.

Siły francuskie w Dakarze zostały tuż przed atakiem wzmocnione przez dwa krążowniki lekkie typu La Galissonnière i trzy wielkie niszczyciele (o czym niżej). Dysponowały także trzema okrętami podwodnymi i kilkoma mniejszymi jednostkami. Duże zagrożenie stanowiły silne baterie nadbrzeżne - na wyspie Goree przed wejściem do portu były 2 działa 240 mm, 4 działa 138 mm i 1 działo 90 mm plot; na przylądkach Manuel i Bel Air po obu stronach portu również były po 2 działa 240 mm, ponadto w pobliżu miasta były dwie dalsze baterie. Na lotnisku w Dakarze stacjonowało francuskie lotnictwo. Dowódcą morskim Dakaru był kontradmirał Marcel Landriau.