Operacja Overlord – aliancka inwazja we Francji, trwająca od 6 czerwca do końca sierpnia 1944 roku, która stanowiła początkową fazę działań wojennych na froncie zachodnim (1944-1945) podczas II wojny światowej.

Rozpoczęła się lądowaniem w Normandii, będącym największą operacją morsko-desantową w dziejach świata, której celem było przełamanie Wału Atlantyckiego. Po zdobyciu i skonsolidowaniu przyczółków przez aliantów oraz przesunięciu przez Niemców w rejon inwazji posiłków nastąpił okres względnej równowagi sił i stabilizacji frontu, podczas którego główny punkt ciężkości stanowiły walki o Caen. Nowy etap działań zapoczątkowała przeprowadzona pod koniec lipca Operacja Cobra, gdy Amerykanie przełamali front i wyszli na tyły niemieckich armiii w Normandii. Kulminacyjny moment kampanii stanowiła sierpniowa bitwa pod Falaise, podczas której znaczna część wojsk hitlerowskich została okrążona i rozbita, co umożliwiło aliantom wyjście na linię Sekwany i wyzwolenie Paryża.

Często termin Operacja Overlord jest błędnie utożsamiany z samym tylko lądowaniem wojsk sprzymierzonych na plażach Normandii w dniu 6 czerwca (D-Day). W rzeczywistości obejmowała ona blisko trzymiesięczne działania wojenne toczone na obszarze północno-zachodniej Francji do końca sierpnia 1944 roku.

Przygotowania

Spotkanie tzw. wielkiej trójki w Teheranie (Józef Stalin, Franklin Delano Roosevelt, Winston Churchill)

Dzięki rozległym i zaskakująco skutecznym operacjom wojskowym, przeprowadzonym w latach 1939-1942, Niemcom udało się opanować większość ówczesnej Europy, w tym znaczne terytoria europejskiej części Związku Sowieckiego. Dlatego też w 1942 r. Józef Stalin zaczął wywierać presję na przywódców państw sprzymierzonych – prezydenta Stanów Zjednoczonych Franklina Delano Roosevelta i brytyjskiego premiera Winstona Churchilla, aby podjęli działania zbrojne w zachodniej Europie. Celem było zmuszenie Niemiec do walki na dwóch frontach i tym samym zmniejszenie liczebności wojsk niemieckich na froncie wschodnim, co poprawiłoby sytuację strategiczną ZSRR.

Wielka Brytania zaczęła przygotowywać powrót swoich wojsk do Europy zaraz po ewakuacji z Dunkierki w roku 1940, a Stany Zjednoczone zaczęły tworzenie swoich oddziałów po wystąpieniu – 12 grudnia 1941 r. – Hitlera, który wypowiedział Ameryce wojnę. Brytyjczycy uważali, że wielka operacja inwazyjna w Europie Zachodniej to przedsięwzięcie ogromnie trudne; w zamian lansowali uderzenie od tzw. „miękkiego podbrzusza Europy”, tj. przez Bałkany. Amerykanie chcieli inwazję rozpocząć wcześniej – już w 1943 roku, więc Roosevelt zlecił przygotowanie wstępnych założeń planu generałowi Eisenhowerowi, wówczas szefowi pionu planowania Kolegium Połączonych Szefów Sztabów, który w lutym 1942 roku pisał: „Jeśli chcemy, by Rosja nadal brała udział w wojnie, musimy podjąć natychmiastowe i zdecydowane działania”.

Organizacją odpowiedzialną za opracowanie planu było SHAEF pod dowództwem Dwighta Davida Eisenhowera. Opracowano dwa plany:

Te dwa plany zostały przedstawione w kwietniu 1942 r., w Londynie, brytyjskiemu dowództwu. Operacja Roundup została zaakceptowana, natomiast po dwóch ważnych konferencjach w Waszyngtonie i w Londynie, operacja Sledgehammer została skreślona. Ponadto Brytyjczycy zaoferowali Amerykanom dodatkowy plan operacji Torch, który byłby inwazją na północną Afrykę.

Decyzja o inwazji zapadła w dniach 28 listopada – 1 grudnia 1943 roku na konferencji w Teheranie. Tam właśnie Stalin, Churchill i Roosevelt zdecydowali o inwazji oraz uzgodnili plan działań w południowej Francji. Stalin zobowiązał się do przeprowadzenia ofensywy przez wschodnią Europę i przyłączenia się do wojny z Japonią, kiedy Niemcy zostaną pokonani.

Churchill chciał utworzenia II frontu w Grecji, ale sprzeciwił się temu Stalin, którego poparł Roosevelt. Ostatecznie premier Wielkiej Brytanii ustąpił i na miejsce utworzenie II frontu wytypowano Francję.

Operacji nadano kryptonim Overlord. Koordynację nad strukturą planu objął generał Frederick Morgan wraz z zespołem COSSAC (Chief of Staff for the Supreme Allied Commander).

Alianci

14 stycznia 1944 r. Dwight Eisenhower przybywa do Londynu wraz z zastępcą Arthurem Tedderem, przejmując tym samym dowództwo nad całością operacji.

Załadunek czołgów Sherman

Kierownictwo nad flotą wojenną objął brytyjski admirał Bertram Ramsay, dowództwo nad siłami lądowymi – generał Bernard Law Montgomery. Siły powietrzne oddano pod dowództwo Marszałka Trafforda Leigh-Mallory, a zaopatrzenie – generała Johna Lee.

8 kwietnia Eisenhower poinformował Związek Radziecki, że lądowanie w Normandii nastąpi około 2-3 dni przed lub po 1 czerwca.

Od wczesnych miesięcy 1944 roku w Wielkiej Brytanii szkoleni byli żołnierze wielu krajów, głównie Brytyjczycy, Amerykanie, Kanadyjczycy, Nowozelandczycy, Francuzi, Belgowie, Norwegowie, jak i Polacy, Czesi, Duńczycy. Wszyscy w tym samym celu – aby „wziąć udział w operacji wymierzonej w serce Niemiec i zniszczeniu niemieckich sił zbrojnych” (słowa prezydenta Roosevelta).

Przygotowania aliantów

W ramach przygotowań rozpoczęto w kwietniu 1942 r. operację Bolero – długofalowy proces przerzucania sił Stanów Zjednoczonych do Wielkiej Brytanii w postaci sprzętu i żołnierzy. W sumie przewieziono na Wyspy Brytyjskie około 1,5 mln żołnierzy, jak również materiały potrzebne do ich zakwaterowania, wyżywienia i ubrania.

Okrętowanie oddziałów amerykańskich na barki desantowe

Oczywiście, zaistniały problemy, np. utrzymanie takiej liczby żołnierzy na małym terenie (składano prowizoryczne baraki z falowanej blachy, w których znajdowały się piętrowe łóżka). Kolejny problem to wyżywienie wielotysięcznej armii w pierwszych tygodniach operacji. W tym celu – u wybrzeży Anglii – wybudowano dwa „pływające porty”, które po desancie przyholowano do brzegów Normandii. Każdy z tych dryfujących portów mógł obsłużyć tyle statków, co angielski port Dover – dawało to możliwość zaopatrzenia ludzi w żywność, pojazdów w paliwo. Stworzono również PLUTO (Pipe Line Under the Ocean), czyli podwodny rurociąg, który miał zapewnić nieprzerwane dostawy ropy naftowej.

Siły amerykańskie:

Siły brytyjskie:

Siły kanadyjskie:

Siły aliantów

Żołnierze amerykańscy, ich pojazdy i uzbrojenie były dostarczane do Wielkiej Brytanii – drogą morską przez Atlantyk – przez ponad dwa lata, ta operacja zaopatrzeniowa nosiła nazwę „Bolero”. Wyobrażenie dostarczonych sił potęgują liczby:

Generał Eisenhower rozmawia z amerykańskimi spadochroniarzami 502 Pułku Piechoty Spadochronowej, 101. Dywizji Powietrznodesantowej, w dniu 5 czerwca 1944 r.

Łączny stan liczbowy sił ekspedycyjnych wynosił około 2 880 000 żołnierzy.

Niemcy

Przygotowania niemieckie

Niemcy spodziewali się inwazji na Zachodzie od dłuższego czasu. Mieli czas, aby przygotować liczne przeszkody, co utrudnić miało aliantom ewentualny desant. Zgodnie z planami Hitlera obszary nadmorskie podbitej Francji oraz Holandii miały stać się zaporą ogniową nie do pokonania. Hitler chciał wybudować wzdłuż zachodnich wybrzeży Europy szereg schronów, baterii artylerii, pól minowych, pali antyszybowcowych, jednak Erwin Rommel, który przybył specjalnie z Afryki, był temu przeciwny. Usytuowanie schronów, wg planów Hitlera, było narażeniem ich na bezpośredni ostrzał z okrętów, w związku z czym ten plan upadł.

Siły niemieckie

Dowódcą wojsk niemieckich w 1944 roku we Francji był Gerd von Rundstedt. Wojska niemieckie na Zachodzie były podzielone na dwie grupy armii:

Niemcy w rejonie lądowania mogli przeciwstawić 45 dywizji, ustępującym uzbrojeniem i środkami transportu. Lotnictwo niemieckie w Europie Zachodniej (tak zwana 3 Flota Powietrzna) liczyła około 500 samolotów. Niemcy ustępowali sprzymierzonym dwukrotnie pod względem liczebności wojsk i siły uzbrojenia, jak również liczby samolotów – blisko dwudziestokrotnie.

Dezinformacja

Aby możliwe było utrzymanie tak wielu jednostek, wyposażenia i ludzi „niewidocznymi” dla armii szpiegów niemieckich, wiele południowych miasteczek i wsi zostało zamkniętych dla „publiczności”... Pomimo tego, niemieckie służby wywiadowcze zdobyły sporo informacji o operacji, były to jednak głównie mało znaczące komunikaty, z których Niemcy wydobyli kilka istotnych. Nie znali oni jednak ani miejsca, ani daty lądowania.

Aby maksymalnie zmniejszyć straty w ludziach i sprzęcie, w ogromnej tajemnicy przygotowano na niespotykaną dotychczas skalę operację dezinformacyjną, która miała osłonić lądowanie w Normandii. Powołano do tego celu w 1943 r. w Londynie – FUSAG (First US Army Group – nazwa kodowa QUICKSILVER), której celem było przygotowanie planów inwazji na kontynent europejski.

Bodyguard

Plan wypracowany w lipcu 1943 pod nazwą Jael, w grudniu zmienił nazwę – otrzymał kryptonim Bodyguard. Nazwa operacji zaczerpnięta została z przemówienia Winstona Churchilla, który powiedział: „In wartime, truth is so precious that she should always be attended by a bodyguard of lies.” [1]

25 stycznia 1944 r. aliancki Komitet Połączonych Szefów Sztabów przyjął plan do realizacji. Całość planu została podzielona na kilka części, których celem była dezinformacja:

Nazwy operacji to: Ferdinand, Operacja Fortitude North & South, Graffham, Ironside, Royal Flush, Zeppelin i Vendetta. Były wymierzone w Rzym, centralna Norwegię i Szwecję, Calais, Boulogne, Bordeaux, Hiszpanię, Turcję, Wybrzeża Rumunii, Krety, zachodnie wybrzeże Grecji i Albanii oraz Marsylię.

Celem „Bodyguard” było danie Niemcom do zrozumienia, że inwazja na kontynent nastąpi w rejonie Calais, gdzie Kanał La Manche jest najwęższy – chodziło tutaj o skoncentrowanie w rejonie odległym od miejsca inwazji wojsk niemieckich oraz aby Niemcy nie zdążyli przerzucić swych sił na wybrzeże w pierwszych dniach inwazji, a także aby przekonać Niemców, że lądowanie w Normandii to tylko preludium do dużo większej operacji wojskowej, która miała mieć miejsce później. Aby uznać „Bodyguard” za sukces, koniecznym było przekonanie Hitlera, że:

1. Inwazja wojsk brytyjskich, amerykańskich oraz rosyjskich rozpocznie się ofensywą przez Norwegię na jesień 1944,
2. Alianci będą utrzymywali koncepcję z roku 1943: przełamania linii Gustawa i przebicia się do Grecji oraz na Bałkany,
3. Jeżeli inwazja na Francję będzie miała się rozpocząć, to nie wcześniej niż w lipcu 1944 na terenie Pas-de-Calais,
4. Jeżeli wylądują na plażach jakieś siły sprzymierzonych, to ich celem będzie tylko odciągnięcie uwagi Niemców od głównego celu inwazji.

Operacja Fortitude

 Osobny artykuł: Operacja Fortitude.

Jej celem było zasugerowanie Hitlerowi, że lądowanie głównych sił aliantów – latem 1944 roku – odbędzie się w regionie Calais, natomiast sam desant w Normandii jest tylko uboczną akcją dywersyjną. Operacja Fortitude została podzielona na trzy części:

1. Fortitude North – zagrożenie Norwegii inwazją i atak na jednostki niemieckie przez Danię,
2. Fortitude South – fikcyjne wysiłki związane z inwazją skierowaną na wybrzeża Belgii i północną część Francji (okolice Dover),
3. Fortitude South – „oszustwo w eterze”; komunikaty nadawane przez radiostacje, których celem było przekonanie Niemiec, że operacja Neptune poprzedza tylko główną inwazję.

Operacja Graffham

Operacja Fortitude North nie mogła się obejść bez odpowiedniego wsparcia dyplomatycznego – to zapewnić miała operacja Graffham, przez wzbudzenie w rządzie Szwecji podejrzeń, że alianci szykują się do inwazji na Norwegię i sprowokowanie Szwedów do podzielenia się tym przeświadczeniem z Niemcami.

Operacja Zeppelin

Odpowiednikiem „Fortitude North” na Bliskim Wschodzie była operacja „Zeppelin”, która miała pozorować przygotowania aliantów do zaatakowania w połowie 1944 r. Krety, wysp Morza Egejskiego, Grecji, Wybrzeża Dalmatyńskiego oraz Bułgarii. Głównym celem było zatrzymanie maksimum dywizji niemieckich na Bałkanach oraz przekonanie dowództwa niemieckiego, że siły alianckie w rejonie Morza Śródziemnego są znacznie silniejsze niż były w rzeczywistości.