Operacja Pedestal – brytyjska operacja na zachodnim Morzu Śródziemnym podczas II wojny światowej, polegająca na rejsie silnego konwoju z zaopatrzeniem z Wielkiej Brytanii poprzez Gibraltar na Maltę. Zasadnicza część operacji – rejs statków konwoju przez Morze Śródziemne – trwała między 9 a 15 sierpnia 1942. Najbardziej zacięte walki z niemieckim i włoskim lotnictwem, okrętami podwodnymi i kutrami torpedowymi, toczyły się w dniach 11-13 sierpnia. Pomimo ciężkich strat zaangażowanych sił brytyjskich i zatopienia większości statków, część konwoju udało się doprowadzić na Maltę, co stanowiło strategiczne zwycięstwo alianckie. Powodzenie operacji umożliwiło utrzymanie obrony wyspy, a w konsekwencji miało wpływ na przebieg kampanii w Afryce Północnej. Konwój operacji Pedestal na Malcie znany jest jako Santa Marija Convoy (konwój Najświętszej Marii), ponieważ data przybycia ostatniego statku przypadła na święto Wniebowzięcia NMP. Przez Włochów operacja określana jest jako "bitwa z połowy sierpnia" (battaglia di mezzo agosto).

Podłoże

Malta stanowiła przed II wojną światową główną bazę brytyjskiej Floty Śródziemnomorskiej. Z powodu zbyt dużego zagrożenia stwarzanego przez lotnictwo państw Osi, po wybuchu wojny zrezygnowano z niej jako głównej bazy, lecz w dalszym ciągu stanowiła najważniejszy aliancki punkt oporu na obszarze Morza Śródziemnego (poza głównymi bazami położonymi na krańcach tego morza – Gibraltarem i Aleksandrią). Z uwagi na położenie w pobliżu szlaku morskiego z Włoch do Afryki Północnej, Malta stanowiła dogodną bazę dla lotnictwa brytyjskiego i wysuniętą bazę dla okrętów, zwalczających konwoje państw Osi z zaopatrzeniem dla wojsk w Afryce Północnej. Mimo, że wskutek intensywnych bombardowań w pierwszej połowie 1942, rola Malty jako bazy floty zmalała, to utrzymanie wyspy miało w dalszym ciągu istotny wpływ na przebieg kampanii afrykańskiej i zdolność ofensywną sił niemiecko-włoskich w Afryce. Z powodu panowania nad centralnym i wschodnim Morzem Śródziemnym lotnictwa niemieckiego i włoskiego, operującego z baz na okolicznych wyspach i w Afryce Północnej, zaopatrywanie Malty stanowiło duży problem dla aliantów. Zagrożenie stwarzały też niemieckie i włoskie okręty podwodne oraz silne włoskie okręty nawodne. Dlatego też jedyną drogą zaopatrywania Malty pozostało organizowanie silnie bronionych konwojów, od wschodu z portów egipskich lub od zachodu z Gibraltaru, które przybierały formę całych operacji, angażujących znaczne siły alianckie. Łatwiejsze było jedynie dostarczanie samolotów myśliwskich – startujących z lotniskowców, nie dochodzących do wyspy.

Od początku 1942 bitwa o Maltę przybrała na sile z powodu szczególnie intensywnych bombardowań lotniczych wyspy, prowadzonych przede wszystkim przez nowo przybyły niemiecki II Korpus Lotniczy, bazujący na Sycylii. 15 kwietnia król Jerzy VI nadał ludności Malty najwyższe odznaczenie za męstwo – Krzyż Jerzego; był to pierwszy przypadek brytyjskiego odznaczenia dla zbiorowości. W połowie 1942 sytuacja zaopatrzeniowa na Malcie stała się krytyczna – szczególnie dotyczyło to benzyny dla bazujących tam samolotów i amunicji przeciwlotniczej, lecz na wyczerpaniu była też ściśle racjonowana żywność, lekarstwa i paliwo dla okrętów, a nawet paliwo do gotowania i napędu pomp do czerpania wody ze studni. Przeprowadzone w czerwcu dwie duże równoczesne operacje zaopatrzeniowe – Harpoon z Gibraltaru i Vigorous z Egiptu, zakończyły się porażką. Alianci ponieśli ciężkie straty i jedynie dwa statki dotarły na Maltę, co w minimalnym stopniu zaspokoiło potrzeby wyspy. Zmniejszenie zagrożenia dla transportów Osi zbiegło się z ofensywą sił Osi w Afryce, które zdobyły 20 czerwca Tobruk i zagroziły Egiptowi. W lipcu rejs na Maltę z Gibraltaru wykonał jedynie szybki stawiacz min HMS "Welshman", ucharakteryzowany na francuski niszczyciel, lecz mógł on przetransportować niewiele zaopatrzenia. Na początku sierpnia żywności starczało jeszcze na 3-4 tygodnie. Wobec tego, dalsze utrzymanie wyspy uzależnione było od powodzenia kolejnej operacji zaopatrzeniowej, którą zdecydowano przeprowadzić jedynie od strony Gibraltaru, jeszcze większymi siłami, niż dotychczas. W tym celu do operacji odkomenderowano część sił Floty Metropolii (Home Fleet), wolnych z powodu zmniejszenia intensywności zaopatrywania ZSRR po rozbiciu konwoju PQ-17 w lipcu 1942.

Operację starannie zaplanowano – jej ogólny plan przypominał operację Harpoon, lecz konwój miał być liczniejszy i posiadać silniejszą bezpośrednią eskortę, jak również potężniejsze siły osłony, w składzie których znalazły się aż 3 lotniskowce. Główne siły osłony miały jednak ochraniać bezpośrednio konwój tylko do wysokości Sardynii, po czym zawrócić, z uwagi na duże zagrożenie dla ciężkich okrętów. Dalej eskortę miał zapewniać tylko Zespół X (Force X), obejmujący przede wszystkim 10. Eskadrę Krążowników kontradmirała Harolda Burrougha. Na końcowym etapie konwój miało chronić także lotnictwo z Malty. Położono większy nacisk na zapewnienie sił trałowych w celu uniknięcia zagród minowych koło Malty – przed Maltą konwój miał się spotkać z zespołem trałowców z wyspy, które pozostały tam po operacji Harpoon. Ponadto, dla rozproszenia uwagi przeciwnika, operacja miała być połączona z dostarczeniem samolotów lotem na Maltę z czwartego lotniskowca "Furious" (operacja Bellows) oraz rejsem pustych statków pozostałych po operacji Harpoon z Malty do Gibraltaru (operacja Ascendant), a także z operacją pozoracyjną w postaci rejsu pustego konwoju na wschodnim Morzu Śródziemnym. Na akwenie przewidywanej operacji patrolowało też 9 brytyjskich okrętów podwodnych 10. Flotylli z Malty. Dowódcą całości operacji został wiceadmirał Neville Syfret – dowódca Zespołu H z Gibraltaru. Operacje lotnicze koordynował kontradmirał Lumley Lyster na lotniskowcu HMS "Victorious".

Przygotowania

Po spotkaniu dowódców na pokładzie HMS "Nigeria" przed rozpoczęciem operacji – kadm. H. Burrough żegna się z kapitanem "Ohio" Dudleyem Masonem

1 sierpnia wieczorem z ujścia Clyde w Szkocji wyruszył konwój oznaczony WS-21S, w składzie 11 brytyjskich i 3 amerykańskich statków ("Almeria Lykes", "Brisbane Star", "Clan Ferguson", "Deucalion", "Dorset", "Empire Hope", "Glenorchy", "Melbourne Star", "Ohio", "Port Chalmers", "Rochester Castle", "Santa Elisa", "Waimarama", "Wairangi") w eskorcie krążowników HMS "Kenya" i "Nigeria" (okręt flagowy kadm. Burrougha) oraz niszczycieli. Kryptonim konwoju WS, oznaczający konwoje płynące do Afryki Południowej, był nadany w celu dezinformacji. Dla celów operacji wybrano dość szybkie statki, mogące utrzymać prędkość 15 węzłów. Najważniejszym statkiem był duży amerykański tankowiec SS "Ohio" z zapasem benzyny lotniczej i ropy, lecz także inne statki wiozły benzynę w beczkach. Oprócz zbiornikowca wiozącego 11 500 t paliwa, pozostałe statki wiozły 85 000 t ładunku, głównie żywności i amunicji. Statki również miały symboliczne uzbrojenie dla samoobrony, przenosząc po jednym dziale średniego kalibru (na ogół przeciwlotniczym kalibru 102 mm) i kilka małokalibrowych działek przeciwlotniczych (20-40 mm). Z bazy Scapa Flow wyruszyły również 1 sierpnia siły główne osłony, których rdzeń tworzyły dwa pancerniki HMS "Nelson" (okręt flagowy wiceadm. Syfreta) i "Rodney", ściągnięte uprzednio specjalnie dla tej operacji z Freetown na południowym Atlantyku. Były to okręty już kilkunastoletnie i wolniejsze od nowych pancerników, lecz najsilniejsze z brytyjskich okrętów tej klasy. Do konwoju siły główne wiceadmirała Syfreta dołączyły 3 sierpnia. Po drodze do Gibraltaru prowadzono ćwiczenia w manewrowaniu formacją.

Jako wstęp do operacji przeprowadzono na Atlantyku 5 sierpnia wielkie manewry Berserk, w celu przećwiczenia współdziałania lotniskowców i naprowadzania lotnictwa myśliwskiego. W tym celu 31 lipca ze Scapa Flow wyruszył lotniskowiec HMS "Victorious", w eskorcie krążownika przeciwlotniczego "Sirius" i niszczycieli, a z Clyde lotniskowce HMS "Argus" (31 lipca) i HMS "Furious" z krążownikiem "Manchester" (4 sierpnia). Z Gibraltaru dołączył lotniskowiec HMS "Eagle" z krążownikami "Charybdis" i "Cairo", a wreszcie z Oceanu Indyjskiego przez Freetown lotniskowiec HMS "Indomitable" z krążownikiem "Phoebe" (były to pierwsze wspólne manewry takiej licznej grupy brytyjskich lotniskowców). Po manewrach najsłabszy lotniskowiec "Argus" pozostał w Gibraltarze, a pozostałe przeszły na Morze Śródziemne w celu uczestnictwa w operacji. Na pokładach trzech lotniskowców stanowiących osłonę konwoju były 72 myśliwce (46 Hawker Sea Hurricane, 16 Fairey Fulmar, 10 Grumman Martlet) i 28 samolotów torpedowo-bombowych Fairey Albacore. Obrona na Malcie dysponowała 100 myśliwcami Spitfire (wraz z dostarczonymi przez HMS "Furious") i 36 ciężkimi myśliwcami Beaufighter, 38 bombowcami i 16 samolotami rozpoznawczymi.

Dowództwo Osi zdawało sobie sprawę, że Brytyjczycy podejmą próbę kolejnego konwoju, nie uszły też ich uwadze przegrupowania floty. Włosi i Niemcy mieli na tym obszarze operacyjnym, głównie na Sardynii i Sycylii – około 784 samolotów, w tym 537 bombowców (w tej liczbie z kolei co najmniej 90 samolotów torpedowych) oraz 247 myśliwców. Ponadto, na zachodnim Morzu Śródziemnym operowało 20 włoskich i niemieckich okrętów podwodnych oraz przynajmniej 19 włoskich i 4 niemieckie kutry torpedowe.

9 sierpnia z Gibraltaru wyszły na Morze Śródziemne zbiornikowce zaopatrzeniowe "Brown Ranger" i "Dingledale" w eskorcie 4 korwet (Zespół R), w celu uzupełniania paliwa wypływających i powracających okrętów. Inny zespół ze zbiornikowcem "Abbeydale" z Freetown uzupełniał wcześniej paliwo okrętom na Atlantyku. Oprócz tego, liczne okręty eskorty uzupełniały w tych dniach paliwo w Gibraltarze.

Rozpoczęcie operacji

Wieczorem 9 sierpnia zasadniczy konwój przeszedł przez Cieśninę Gibraltarską, wpływając na Morze Śródziemne. Eskorta składała się na początkowym etapie z dwóch pancerników, trzech lotniskowców i siedmiu krążowników lekkich, w tym czterech przeciwlotniczych oraz ponad 20 niszczycieli. Rano 10 sierpnia, po uzupełnianiu paliwa przez resztę okrętów w Gibraltarze, sformowano zespół w formie czworoboku, w którego centrum znajdowały się w kolumnie (szyku torowym) pancerniki HMS "Nelson" i "Rodney" i lotniskowce HMS "Victorious", "Indomitable", "Eagle" i krążownik przeciwlotniczy HMS "Charybdis". Po obu bokach kolumny znajdowały się po dwie kolumny statków, każda prowadzona przez krążownik, a skrajne kolumny zamykały krążowniki przeciwlotnicze HMS "Sirius" i "Phoebe". Przed zespołem i na jego skrzydłach płynęły niszczyciele. Cztery niszczyciele HMS "Intrepid", "Icarus", "Foresight" i "Fury", płynące na czele, wyposażone były w trały, w celu trałowania ewentualnych min przed konwojem.

Początkowo okręty płynęły w jednym zespole, chroniąc konwój, lecz według planu miały następnie podzielić się na:

11 sierpnia – pierwsze starcia

Niemcy uzyskali informacje o konwoju już 10 sierpnia, od pilota francuskiego samolotu pasażerskiego. 11 sierpnia ok. 4.42 rano konwój został po raz pierwszy zaatakowany przez włoski okręt podwodny "Uarsciek", ale wystrzelone przez niego torpedy były niecelne. Konwój znajdował się tego dnia na południe od Balearów. Mimo pojawienia się pierwszych niemieckich samolotów rozpoznawczych, przez cały dzień krążowniki i niszczyciele brytyjskie uzupełniały bez przeszkód paliwo w morzu z jednostek Zespołu R. Od głównego zespołu odłączył lotniskowiec "Furious" w celu przeprowadzenia operacji Bellows i po południu wypuścił z odległości ponad 500 mil 38 myśliwców Spitfire na Maltę. Powrócił następnie do Gibraltaru z eskortą 5 starszych niszczycieli HMS "Keppel", "Malcolm", "Venomous", "Wolverine" i "Wrestler" w celu powtórzenia operacji.

Tonący HMS "Eagle"

Eskorta konwoju poniosła tego dnia pierwszą i najbardziej dotkliwą stratę, kiedy o 13.15 lotniskowiec HMS "Eagle" został zatopiony torpedami przez niemiecki okręt podwodny U-73 na południe od Majorki. Zginęło 160 osób załogi, niszczyciele i holownik "Jaunty" uratowały 789. Z jego samolotów ocalały tylko 4 myśliwce, które były w powietrzu. Wieczorem w stronę Gibraltaru zawrócił zespół zaopatrzeniowy R, wraz z holownikiem "Jaunty", który okazał się zbyt wolny, żeby zgodnie z planem towarzyszyć konwojowi. Wieczorem, ok. 20.55, na północ od Bougie, nastąpił pierwszy atak 30 niemieckich bombowców Junkers Ju 88 i 6 samolotów torpedowych Heinkel He 111, lecz został skutecznie odparty bez większych uszkodzeń jednostek konwoju (lotnictwo pokładowe zestrzeliło dwa samoloty).