Operacja Torch - Polski Serwis Naukowy

Żołnierze amerykańscy na pokładzie barki desantowej LCA kierującej się w kierunku plaż w pobliżu Oranu

Operacja Torch (z ang. "Pochodnia") – amerykańsko-brytyjska operacja desantowa we francuskiej części Afryki Północnej, rozpoczęta nocą 7/8 listopada 1942.

Geneza i przygotowania

ZSRR wywierał nacisk na Stany Zjednoczone i Wielką Brytanię, aby rozpocząć działania wojenne w Europie na drugim froncie i zmniejszyć nacisk Wehrmachtu na Armię Czerwoną (zob. Operacja "Sledgehammer"). Brytyjski premier Winston Churchill preferował jednak atak w Afryce Północnej, po którym miałaby nastąpić inwazja w Europie w 1943 – we Włoszech i na Bałkanach – by doprowadzić do wyeliminowania z wojny sojuszników III Rzeszy: Włoch, Bułgarii, Węgier, Rumunii. Prezydent USA Roosevelt, pomimo nacisku ZSRR, zgodził się poprzeć stanowisko Churchilla.

Sycylia (wł. Sicilia) – największa wyspa na Morzu Śródziemnym (25 710 km²), leżąca na południowy zachód od Półwyspu Apenińskiego, od którego oddziela ją wąska Cieśnina Mesyńska. Wyspę zamieszkuje około 5 milionów mieszkańców.
Czołg – gąsienicowy wóz bojowy, przeznaczony do walki z siłami przeciwnika na krótkich i średnich dystansach za pomocą prowadzenia ognia na wprost. Ciężki pancerz i duża mobilność zapewniają czołgom przetrwanie na polu bitwy, a napęd gąsienicowy pozwala na przemieszczanie się z dużą prędkością w trudnym terenie. Czołg jest zasadniczym środkiem prowadzenia walki lądowej, zwłaszcza natarcia.

Alianci zaplanowali lądowanie w Maroku (protektoracie Francji) i Algierii (ówcześnie francuskich departamentach zamorskich: Algier, Oran i Konstantyna), podporządkowanych rządowi Vichy. Francuzi dysponowali ok. 60 000 żołnierzy armii kolonialnej w Maroku, jak również artylerią przybrzeżną, garścią czołgów i samolotów, 10 okrętami i 11 okrętami podwodnymi w Casablance. Alianci sądzili, że francuskie siły nie będą walczyć, chociaż zakładali, że francuska marynarka wojenna ma pretensje do Brytyjczyków za zniszczenie floty francuskiej w Mers-el-Kebir (blisko Oranu) w 1940. Alianci włączyli do swoich sił francuskiego generała Henri Giraud, jako przyszłego dowódcę wojsk francuskich, który oczekiwał na przydzielenie zadań. Siły inwazyjne zamierzały posunąć się szybko na wschód do Tunezji i zaatakować niemieckie siły od tyłu. Generał Dwight Eisenhower przejął dowodzenie, z kwaterą główną w Gibraltarze.

Maroko Francuskie (arab. حماية فرنسا في المغرب, fr. Protectorat français du Maroc) - dawny protektorat francuski w Afryce Północnej. Na mocy Traktatu z Fezu w 1912 Francja objęła protektoratem Maroko. Od północy i południa Maroko Francuskie ograniczały terytoria marokańskie pod protektoratem hiszpańskim. Stolicą był Rabat.
Francuska Marynarka Wojenna, oficjalnie Marine nationale, równie często nazywana La Royale (Królewska) – rodzaj broni we francuskich siłach zbrojnych. W jej skład wchodzi cała gama jednostek pływających od kutrów patrolowych po fregaty i niszczyciele rakietowe oraz jeden lotniskowiec i dziesięć okrętów podwodnych o napędzie nuklearnym (cztery z nich są przystosowane do wystrzeliwania pocisków balistycznych).

Dużą rolę w przygotowaniu logistycznym operacji aliantów w Afryce odegrały informacje uzyskane dzięki polskiemu wywiadowi, tzw. "Agencji Afryka" - osób skupionych wokół generała Mieczysława Słowikowskiego pseudonim "Rygor", który między majem 1941, a wrześniem 1944 był szefem Ekspozytury Oddziału II w Afryce Północnej, z siedzibą w Algierze.

Harold Rupert Leofric George Alexander, 1. hrabia Alexander of Tunis KG, GCB, GCMG, CSI, DSO (ur. 10 grudnia 1891 w Londynie, zm. 16 czerwca 1969 w Slough), brytyjski arystokrata, wojskowy i polityk, jeden z najsłynniejszych brytyjskich dowódców okresu II wojny światowej, następnie gubernator generalny Kanady i minister obrony Wielkiej Brytanii. Był młodszym synem Jamesa Alexandra, 4. hrabiego Caledon i lady Elisabeth Graham-Toler, córki 3. hrabiego Norbury.
Włochy (Republika Włoska, wł. Italia, Repubblica Italiana) – państwo położone w Europie Południowej, na Półwyspie Apenińskim, będące członkiem wielu organizacji, m.in.: UE, NATO, należące do ośmiu najbardziej uprzemysłowionych i bogatych państw świata – G8.

Niemal wszystkie oddziały aliantów zostały przetransportowane drogą morską. Część z nich wypłynęła z portów brytyjskich. Konwoje transportowców, ich eskorta i siły osłony obejmowały łącznie 340 statków i okrętów. Pozostałe 211 jednostek, wyruszających z portów amerykańskich, musiało pokonać cały Atlantyk. Cała armada, licząca ponad 550 statków i jednostek wojennych, dotarła - bez żadnych strat - do wybrzeży Afryki Północnej i Zachodniej. Na zachód od Gibraltaru operowało duże stado niemieckich U-Bootów, lecz skupiło się ono wyłącznie na atakowaniu jednostek, mało znaczącego, konwoju SL-125 z Sierra Leone do Anglii. Dzięki temu siły morskie operacji "Torch" mogły bezpiecznie zmierzać do celu.

Stany Zjednoczone, Stany Zjednoczone Ameryki (ang.: United States, United States of America, US, USA) – państwo w Ameryce Północnej graniczące z Kanadą od północy, Meksykiem od południa, Oceanem Spokojnym od zachodu, Oceanem Arktycznym od północnego zachodu, Oceanem Atlantyckim od wschodu.
III Rzesza Niemiecka (niem. Das Dritte Reich) – nieoficjalna nazwa państwa niemieckiego pod rządami NSDAP w latach 1933–1945 – oficjalnie państwo nosiło nazwę Rzesza Niemiecka (Deutsches Reich), używano także nazwy Rzesza Wielkoniemiecka (Großdeutsches Reich).

Lądowania

Alianci zaplanowali zdobycie kluczowych portów Maroka i Algierii równocześnie, mając na celu Casablankę, Oran i Algier.

Casablanca

Western Task Force obejmowała amerykańskie jednostki, z gen. majorem George'em Pattonem prowadzącym pierwszy atak i kontradmirałem Henry Kentem Hewittem dowodzącym operacjami morskimi.

Wsparcie morskie objęło 5 lotniskowców, 3 pancerniki, 7 krążowników, 38 niszczycieli, plus jednostki transportowe i wsparcia. Trzy pierwsze grupy atakujące liczyły 7000, 19 500, i 9500 żołnierzy – niektóre przybyły na pole bitwy prosto z Ameryki.

Lotniskowiec eskortowy, stosunkowo niewielki lotniskowiec z okresu II wojny światowej, okręty tego typu używane były przez Marynarkę Wojenną Stanów Zjednoczonych i Królewską Marynarkę Wojenną. Na teatrze działań na Atlantyku były zazwyczaj używane do eskortowania konwojów i walki z okrętami podwodnymi, na Pacyfiku służyły zazwyczaj w czasie operacji desantowych, zapewniając wsparcie lotnicze jednostkom lądowym, a także do transportu samolotów ze Stanów Zjednoczonych na lotniska położone bliżej linii frontu.
Ocean Atlantycki (Atlantyk) – drugi pod względem wielkości ocean na Ziemi pokrywający około jednej piątej jej powierzchni. Nazwa wywodzi się z mitologii greckiej i oznacza "Morze Atlasa".

Pierwsze siły lądowały 8 listopada w Safi, Fedala i Mehedia-Port Lyautey, przy niewielkim oporze francuskim. Francuskie siły proalianckie spróbowały dokonać puczu w nocy 7 listopada, ale bez powodzenia. Safi, na zachodzie, padło łatwo, ale pierwszego popołudnia Amerykanie napotkali na twardszy opór w Port Lyautey. Zejście na ląd w Fedala, najbliższym Casablance, było potencjalnie najbardziej ryzykowną częścią operacji – francuska marynarka wojenna mogłaby osiągnąć miejsca desantu w ciągu minut, więc większość sił morskich skierowano dla zapobieżenia tej groźbie. Pogoda utrudniła pierwszy desant. Francuskie baterie w pobliżu Casablanki otworzyły ogień do amerykańskich okrętów desantowych i rozpoczęły się też walki powietrzne między francuskimi i amerykańskimi samolotami. Alianci zatopili lub poważnie uszkodzili cztery francuskie niszczyciele i trzy okręty podwodne. Początkowe zejście na ląd w Fedala nie zakończyło się do 9 listopada i siły amerykańskie oczekiwały wyniku negocjacji z Francuzami aby zaprzestali zbrojnego oporu.

Operacja Reservist (pol. Rezerwista) – przeprowadzony 8 listopada 1942 roku w ramach operacji Torch nieudany desant morski sił amerykańsko-brytyjskich, który miał na celu zdobycie i zabezpieczenie portu w Oranie (Algieria). Operacja zakończyła się całkowitą porażką. Nie udało się osiągnąć żadnego z celów operacji, straty aliantów w ludziach sięgnęły 90%, a oba główne okręty biorące w niej udział zostały zatopione. Francuzi poprzez samozatopienie statków i okrętów oraz doku pływającego, zablokowali port, który nie był w pełni drożny przez następne kilka miesięcy. Sam port i miasto dwa dni później zdobyły główne siły desantowe aliantów. Podobną akcją zbrojną przeprowadzoną w tym samym dniu była operacja Terminal – desant na port w Algierze.
Mieczysław Zygfryd Słowik później posługiwał się nazwiskiem Słowikowski (ur. 25 lutego 1896 Jazgarzew k/Piaseczna wówczas pow. Grójec, zm. 29 lipca 1989 w Londynie) – generał brygady Wojska Polskiego.

Przywódca Vichy w Algierze, admirał François Darlan, rozpoczął rozmowy z Amerykanami przed lądowaniem i uzgodniono, że francuskie siły przestaną stawiać opór 10 listopada pod warunkiem, że Darlan pozostanie głową francuskiej administracji. Adolf Hitler zrewanżował się Francuzom, rozkazując niemieckim siłom zajęcie wolnej strefy w środkowej i południowej Francji. Francuskie wojsko w Afryce podporządkowało się Darlanowi, ale niektóre oddziały dołączyły do niemieckich sił w Tunezji.

Admirał (adm.) – wojskowy stopień oficerski w Polskiej Marynarce Wojennej, odpowiadający generałowi w Wojskach Lądowych i Siłach Powietrznych. Jego odpowiedniki znajdują się także w marynarkach wojennych innych państw.
Państwa Osi – kraje należące do jednego obozu działań wojennych, walczące przeciw aliantom podczas II wojny światowej. Nazwa "oś" pochodzi od zwyczajowej nazwy nadanej sojuszowi III Rzeszy, Włoch oraz Japonii. W okresie ich największego panowania terytoria państw Osi obejmowały duże części Europy, Azji, Afryki i wysp Oceanu Spokojnego. Mimo tego II wojna światowa zakończyła się całkowitą klęską państw Osi. Podobnie jak u aliantów, liczba państw Osi w czasie wojny zmieniała się – pod koniec wojny znaczna część członków przeszła na stronę sprzymierzonych.

Oran

Center Task Force miały wylądować na trzech plażach: dwóch na zachód od Oranu i jednej na wschód. Jednak desant na zachodzie został opóźniony z powodu powolnego usuwania min przez niszczyciele min. Sam port w Oranie planowano zdobyć desantem bezpośrednim w ramach operacji "Reservist". Jako pierwszy na plaży wylądował 1. Amerykański Batalion Rangersów, który został wysadzony na wschód od portu w Arziwie, z zadaniem zneutralizowania francuskich baterii nadbrzeżnych. Następnie podjęto próbę lądowania amerykańskiej piechoty bezpośrednio do portu w Arziwie, aby jak najszybciej zapobiec zniszczeniu przez Francuzów urządzeń portowych i zatopieniu statków. Jednak marynarka francuska wypłynęła z portu i zaatakowała aliancką flotę. Amerykanie zdołali jednak doprowadzić okręty do brzegu i wyładować desant.

Okręt – zwykle uzbrojona jednostka pływająca w służbie państwa, tj. jego sił zbrojnych – marynarki wojennej pod banderą wojenną, przeznaczona do wykonywania zadań bojowych. Także duży statek.
W czasie II wojny światowej alianci stanęli wobec nieznanego dotąd problemu w postaci czekających ich licznych morskich operacji desantowych zarówno na Pacyfiku, jak i w Europie, a tym samym wobec konieczności skonstruowania i zbudowania różnorodnych jednostek lądujących, zaopatrzeniowych oraz wsparcia. Według niepełnych i niedokładnych danych w czasie wojny zbudowano na potrzeby operacji desantowych wiele tysięcy środków desantowych, których typy i ilości przedstawia umieszczona obok tabelka. Najwięcej skonstruowano pojazdów uderzeniowych (ponad 20 000 LCA, ponad 14 000 LVT(1-4) Amtrac i ponad 12 000 LCM(1-7)) i Barek Desantowych Piechoty (ponad 12 000).

Francuskie baterie zostały zdobyte w dniach 8 i 9 listopada, wtedy kiedy prawie cała załoga portu w Oranie poddała się Amerykanom. Ostatni obrońcy skapitulowali wieczorem 9 listopada, po ostrzale okrętów brytyjskich.

Lądowanie spadochroniarzy

W operacji "Torch" po raz pierwszy w wojnie Stany Zjednoczone na poważnie użyły wojsk powietrznodesantowych. Amerykański 509. Batalion Spadochronowy miał zostać zrzucony blisko Oranu z zadaniem zdobycia lotnisk w Tafarquay i Youk-Les-Bains. Lądowanie było wyraźnie osłabione problemami nawigacyjnymi i komunikacyjnymi. Spadochroniarze mieli również utrudnione warunki wobec lądowania na pustyni. Jednak lotniska zostały zdobyte przez szeroko rozproszony 509. Batalion.

Samolot – statek powietrzny cięższy od powietrza (aerodyna), utrzymujący się w powietrzu dzięki wytwarzanej sile nośnej za pomocą nieruchomych, w danych warunkach względem statku, skrzydeł. Ciąg potrzebny do utrzymania prędkości wytwarzany jest przez jeden lub więcej silników.
Generał Sir Kenneth Arthur Noel Anderson (ur. 25 grudzień 1891 w Madras, Indie, zm. 29 kwietnia 1959 na Gibraltarze) był oficerem British Army biorącym udział w zarówno pierwszej jak i drugiej wojnie światowej. Jest głównie znany z prowadzenia pierwszej armii podczas Operacji Torch oraz inwazji aliantów na Tunezję.

Algier

Amerykańscy żołnierze lądują na plaży w pobliżu Algieru

Grupa, która miała zdobyć Algier była dowodzona przez gen. Charlesa Rydera (jednocześnie dowódcę 34. DP). Jego oddziały liczyły ogółem ok. 20 tys. żołnierzy; była to grupa mieszana (amerykańska 34. DP i brytyjska 78. DP; dowódca gen. Evelegh). W założeniach strategicznych operacji "Torch" zgrupowanie to miało największe znaczenie – port w Algierze był najbardziej wysuniętym na wschód dużym portem, który planowano opanować, był też jednym z większych portów w Afryce Północnej, jego zdobycie pozwoliłoby na znaczne skrócenie linii zaopatrzeniowych do Tunezji. Kraj ten przewidywano jako miejsce głównym walk ze stacjonującymi na Czarnym Lądzie oddziałami państw Osi. Ogólny plan lądowania był zbliżony do planu zgrupowania centralnego, także zakładał desant w trzech miejscach (plaże "A" jak "Apple", "B" jak "Beer" i "C" jak "Charlie"). Plaża "A" znajdowała się w odległości mniej więcej 25 km na zachód od Algieru, w miejscowości Castiglione. Zadaniem lądujących tam ok. 7 tys. Brytyjczyków było stworzenie przyczółka i zajęcie pobliskiego lotniska. Następnie wysunięte oddziały brytyjskie miały zablokować drogi prowadzące do Algieru. Na plaży "B" leżącej w pobliżu miasteczka Sidi Ferruch (ok. 15 km na zachód od Algieru), miały desantować się oddziały osłaniające działania grup lądujących na plaży "A" i atakujące Algier. Ostatnia grupa, lądująca na plaży "C", leżącej 15 km od głównego celu desantu, liczyła 7600 żołnierzy amerykańskich. Ich zadaniem było natarcie na Algier ze wschodu. Także tutaj poważnie się liczono z możliwością zniszczenia urządzeń przeładunkowych i zablokowania portu w Algierze, zdecydowano się też na podobne rozwiązanie jak w Oranie – desant marines, dowiezionych bezpośrednio do portu na pokładach dwóch niszczycieli, wspieranych przez działania niewielkich grup szturmowych w mieście i w jego bezpośredniej okolicy. Flotyllą, w ramach której płynęły statki transportowe, a która na miejscu miała wspierać ogniem artyleryjskim walczące oddziały, dowodził kontradm. Burrough. W jej skład wchodziło 5 krążowników, 2 lotniskowce eskortowe i 13 niszczycieli.

Oddział II (Informacyjno-Wywiadowczy) Komendy Głównej SZP/ZWZ/AK zajmował się wywiadem, kontrwywiadem, sprawami bezpieczeństwa, legalizacją i łącznością polskiego ruchu oporu (od września do listopada 1939 roku - Służby Zwycięstwa Polski, 1939-1942 - Związku Walki Zbrojnej, ostatecznie do 1942-1945 - Armii Krajowej).
Operacja Sledgehammer – kryptonim niedoszłej do skutku alianckiej operacji desantowej na francuskim wybrzeżu, która miała na celu otwarcie "drugiego frontu" w Europie jesienią 1942 roku.

Oddziały sojusznicze dotarły na plaże w pobliżu tego miasta z kilkugodzinnym opóźnieniem w stosunku do harmonogramu, w trakcie desantu praktycznie nie doszło do żadnych walk. Broniący brzegu żołnierze francuscy oddali zaledwie kilkanaście strzałów. Było to niezwykle korzystne dla lądujących – w przypadku prób stawienia oporu mogło dojść do masakry. Wskutek braku doświadczenia, nocnych ciemności i złego dowodzenia na jednym z odcinków desantowania, na którym lądowali żołnierze 78. DP (plaża "A"), awarii lub ciężkim uszkodzeniom uległo 98 z 104 barek desantowych. Równie bezproblemowo, jeśli chodzi o napotkany opór przebiegał desant na plaży "C", gdzie lądowali amerykanie z 34. DP. Fatalnie, tak jak w Oranie zakończyła się próba zdobycia portu algierskiego. Wyznaczone do tego zadania dwa niszczyciele dotarły do portu, jednak w wejściu jeden z nich został podpalony i wycofał się w morze, natomiast drugiemu udało się wysadzić ok. 200 amerykańskich komandosów, ci jednak pogubili się portowych zakamarkach i rankiem zostali pojmani przez Francuzów. 9 listopada, w obliczu rosnącej przewagi Amerykanów, przedstawiciele adm. Darlana spotkali się z gen. Clarkiem, by omówić warunki kapitulacji. Gen. Clark zaproponował, by Francuzi się poddali bez stawiania żadnych żądań, na co adm. Darlan odpowiedział, że w tej spawie musi otrzymać zgodę marsz. Pétaina. Przerwa w rokowaniach trwała cały dzień, co Amerykanom wydawało się celową zwłoką – wykorzystali ten czas na podciągniecie dalszych jednostek i powolne zdobywanie słabo bronionego miasta. Ostatecznie zniecierpliwiony gen. Clark rankiem 10 listopada powiadomił francuskiego dowódcę, że z powodu opóźnień zrywa negocjacje i rozpoczyna "rozmowy" z przybyłym właśnie do Algieru gen. Giraudem. O godz. 11:00 adm. Darlan odpowiedział rozkazem natychmiastowego zaprzestania stawiania oporu. Francuska Afryka Północna była w rękach sojuszniczych.

Algieria francuska - byłe terytorium na północy kontynentu afrykańskiego i południu basenu Morza Śródziemnego, które w 1830 zostało zajęte przez Francję i następnie stopniowo kolonizowane przez jej osadników. W roku 1848 Algieria została de iure włączona do Francji i pozostawała jej częścią aż do 1962 roku (de facto stanowiła terytorium zależne z osobnymi władzami i prawodawstwem), kiedy to w wyniku wojny algierskiej ostatecznie przyznano Algierii niepodległość.
Bałkany – region Europy, obejmujący w przybliżeniu obszar Półwyspu Bałkańskiego. Jednak nazwa ta mniej odnosi się do geografii, a bardziej do wspólnoty historyczno-kulturowej. Przy takim podejściu o przynależności danego kraju do Bałkanów decydują cechy kulturowe (np. język należący do ligi bałkańskiej, pewne elementy kultury ludowej), społeczne (np. wieloetniczność, współwystępowanie katolicyzmu, prawosławia i islamu) oraz historyczne (np. dawna przynależność do Cesarstwa Bizantyjskiego, zasiedlenie przez Słowian w VI wieku naszej ery, a przede wszystkim doświadczenie panowania tureckiego).

czytaj dalej: [2], [3]

w oparciu o Wikipedię (licencja GFDL, CC-BY-SA 3.0, autorzy, historia, edycja)