Operacja krymska - Polski Serwis Naukowy

Operacja krymska, znana także w niemieckich źródłach jako bitwa o Krym – seria ofensyw Armii Czerwonej, które zostały przeprowadzone w celu wyzwolenia Krymu spod okupacji niemieckiej. 4. Front Ukraiński zaatakował 17. Armię, która składała się z jednostek niemieckich i rumuńskich w operacji zmierzającej do wyzwolenia Krymu. Rezultatem operacji było całkowite zwycięstwo Armii Czerwonej i nieudana ewakuacja przez Morze Czarne, która spowodowała ciężkie straty wśród jednostek niemieckich i rumuńskich.

Marganiec (ukr. Марганець, ros. Марганец) - miasto w obwodzie dniepropetrowskim (centralna Ukraina), miasto na prawym brzegu Zbiornika Kachowskiego.
Morze Azowskie (ros. Азовское море; ukr. Азовське море) – część Morza Czarnego znajdująca się u wybrzeży Ukrainy oraz Rosji. Od Morza Czarnego oddzielone jest przez Półwysep Kerczeński (część Krymu) i Tamański, łączy się z nim przez Cieśninę Kerczeńską. Powierzchnia morza wynosi blisko 38 tys. km², średnia głębokość 7 m, a maksymalna dochodzi do 13,5 m. Temperatura wód powierzchniowych wynosi ok. -1 °C w zimie i 25-27 °C w lecie, a zasolenie waha się pomiędzy 12 a 14‰.

Ofensywa wojsk radzieckich w środkowej i południowej Ukrainie w kierunku Krymu

Jednocześnie z kierunkiem kijowskim planowano działania w kierunku miast Kirowograd i Krzywy Róg. Celem było zajęcie południa Ukrainy i zablokowanie wojsk niemieckich na Krymie. Front Stepowy miał pokonać wojska niemieckie pod Kirowogradem i uniemożliwić im odwrót na zachód, a następnie, nacierając na Krzywy Róg, wyjść na tyły Niemców pod Dniepropetrowskiem. Front Południowo-Zachodni miał zlikwidować niemiecki przyczółek na Zaporożu, rozszerzyć własne przyczółki na Dnieprze i razem z Frontem Stepowym zlikwidować zgrupowanie przeciwnika w rejonie Dniepropetrowska i Krzywego Rogu. Zadaniem Frontu Południowego było przerwanie obrony na rzece Mołoczna i natarcie w kierunku Kachowki i Chersonia. Na początku października siły przeznaczone do tych działań liczyły 1 mln 550 tys. ludzi, 24 437 działa i moździerzy, 1160 czołgów i dział samobieżnych oraz ok. 2000 samolotów. Oddziały niemieckie, które miały bronić tego regionu, składały się z 1. APanc., części sił 8. Armii z GA "Południe" i 6. Armii z GA "A". Tworzyło je 40 dywizji, w tym 8 pancernych i zmotoryzowanych. Liczyły one ok. 770 tys. ludzi dysponujących 8000 dział i moździerzy, 800 czołgami i 1000 samolotów.

Cieśnina Kerczeńska (ros. Керченский пролив, ukr. Керченська протока, Keriç boğazı, łac. Bosporus Cimmerius) – płytka cieśnina pomiędzy Półwyspem Kerczeńskim i Półwyspem Tamańskim, łączy Morze Azowskie z Morzem Czarnym. Długość ok. 41 km; szerokość od 4 do 45 km, średnio 20 km; głębokość od 5 do 15 metrów, średnio 6 m. W zimie pokryta jest pływającym lodem. Główny port Kercz.
17 Armia Niemiecka, niem. 17. Armee – jedna z niemieckich armii lądowych Wehrmachtu z czasów II wojny światowej. Utworzona w grudniu 1940 roku w II Okręgu Wojskowym w Szczecinie. W sierpniu i wrześniu 1942 roku oznaczana też jako Grupa Armijna Ruoff. Armia została zniszczona w lipcu 1944 na Krymie, po czym utworzono ją ponownie. Przez cały okres swego istnienia walczyła na froncie wschodnim przeciwko Armii Czerwonej. Skapitulowała w maju 1945 roku. Przez znaczny okres swego istnienia podlegała Grupie Armii A.

Niemiecki przyczółek pod Zaporożem miał do 40 km szerokości i do 20 km głębokości. Broniły go oddziały XVII Korpusu Armijnego i XL KPanc. 1 APanc. liczące 35 tys. żołnierzy, 600 dział i moździerzy oraz ok. 200 czołgów i dział szturmowych. Na ich pozycje 10 października ruszyły 12. Armia oraz 3. i 8. AGw. lewego skrzydła Frontu Południowo-Zachodniego wspierane przez 17. ALot. Po czterodniowych walkach w nocy 13 października przerwano obronę i rozpoczął się szturm na miasto. Następnego dnia Zaporoże zostało zdobyte. Uciekające oddziały niemieckie zdążyły zniszczyć tylko część obiektów przemysłowych przeznaczonych do wysadzenia.

Front Woroneski - front radziecki utworzony 9 (7?) lipca 1942 z części Frontu Briańskiego. Jeden z frontów w wojnie z wojskami niemieckimi w II wojnie światowej.
Sztorm - (z ang. Storm i z niem. Sturm), zjawisko meteorologiczne występujące nad obszarami mórz i oceanów w postaci silnego, porywistego, długotrwałego wiatru o sile nie mniejszej niż 8° w skali Beauforta. Pogodzie sztormowej zwykle towarzyszy odpowiednio silne falowanie powierzchni wody. Często występują również rzęsiste deszcze znacznie ograniczające widzialność. W razie prognozowanego sztormu jednostki o mniejszej dzielności morskiej zwykle nie opuszczają portu, a te będące w morzu starają się znaleźć schronienie w porcie lub na osłoniętym kotwicowisku. Przebywanie jednak w czasie silnego sztormu (czy huraganu) w nie dającym dostatecznej osłony porcie, czy na nie dostatecznie osłoniętym kotwicowisku może być bardziej niebezpieczne niż sztormowanie na wodach otwartych.

Wojska Frontu Stepowego rozpoczęły działania 15 października. Po przygotowaniu artyleryjskim z rejonu Krzemieńczuka ruszyły do ataku 5. i 7. AGw. oraz 37. i 57. Armia. W drugim rzucie na przerwanie frontu czekała 5. APanc.Gw. Z powietrza natarcie wspierała 5. ALot. Atakowano w kierunku Piatichatek i Krzywego Rogu. Ponieważ początkowo nie zdołano złamać obrony, do akcji wprowadzono drugi rzut frontu. Po dwóch dniach został on przerwany na szerokość 40 km i głębokość 17 km. Aby wykorzystać sytuację, Frontowi Stepowemu przekazano z Frontu Południowo-Zachodniego cztery dywizje piechoty i 1. KZmech., a z Frontu Południowego – 20. KPanc. Dzięki temu do 23 października wyłom miał już 70 km szerokości i 125 km głębokości. Radzieckie czołgi kierowały się na Krzywy Róg i doszły na odległość 30 km od Kirowogradu. Tego samego dnia z przyczółków pod Dniepropetrowskiem ruszyło prawe skrzydło 3. Frontu Ukraińskiego. Po dwóch dniach wojska tego frontu we współdziałaniu z 2. Frontem Ukraińskim zajęły Dniepropetrowsk i Dnieprodzierżyńsk, a do końca miesiąca przesunęły się o 70 km na zachód. Szybkie postępy radzieckiej ofensywy groziły odcięciem Krymu. Niemieckie dowództwo zaczęło wzmacniać 1. APanc., która 19 listopada otrzymała sześć dywizji piechoty i dwie pancerne. Jednocześnie Hitler zwrócił się z prośbą do marsz. Iona Antonescu o przysłanie nowych dywizji rumuńskich. Plany Niemców były znane radzieckiemu wywiadowi, ale podjęte działania nie zdołały powstrzymać 1. APanc. Podczas walk prowadzonych od 24 do 28 października w rejonie Krzywego Rogu i na wschód od Kirowogradu wojska 2. i 3. Frontu Ukraińskiego musiały się cofnąć i zorganizować obronę na rzece Ingulec. Tej rubieży Niemcy już nie zdołali przekroczyć. Nie udało się też powstrzymanie marszu wojsk radzieckich wzdłuż Dniepru w kierunku Kijowa. Do 20 grudnia 2. Front Ukraiński zajął Znamiankę, Czehryń i Czerkasy. Ponieważ niemieckie dowództwo zdołało ściągnąć w ten rejon trzy dywizje pancerne, jedną piechoty i jedną zmechanizowaną, nie udało się zdobyć Kirowogradu i Krzywego Rogu. Radzieckie oddziały poniosły poważne straty, ale zaangażowały znaczne siły przeciwnika, uniemożliwiając próby odbicia Kijowa.

XVII Korpus Armijny – utworzony 1 kwietnia 1938 w Austrii niemiecki korpus pacerny. We wrześniu 1939 roku był częścią składową 14 Armii. Dowódcą był generał Werner Kienitz.
Przesmyk Perekopski (ukr. Перекопський перешийок, ros. Перекопский перешеек, Or boynu) – przesmyk pomiędzy Morzem Czarnym i Azowskim, jedyny łącznik Krymu ze stałym lądem.

3. Front Ukraiński w listopadzie prowadził też działania na zachód od Zaporoża w kierunku Nikopola, zabepieczając jednocześnie prawe skrzydło 4. Frontu Ukraińskiego. Od 14 do 20 listopada wojska 3. Frontu Ukraińskiego przesunęły się o 20 km. Jego 6. Armia sforsowała Dniepr na południe od Zaporoża i 30 listopada rozpoczęła działania ofensywne. Do końca roku odepchnęła Niemców o 20-30 km od miasta Marganiec.

Armia Czerwona, (Рабоче-Крестьянская Красная Армия, RKKA), od (ros. Советская армия, stosowane również tłumaczenie Armia Sowiecka) – siły zbrojne Rosji radzieckiej i Związku Radzieckiego, istniejące do grudnia 1991 (przemianowana m.in. na Siły Zbrojne Republiki Białorusi, Siły Zbrojne Federacji Rosyjskiej oraz Siły Zbrojne każdej z pozostałych republik ZSRR).
Operacja dnieprowsko-karpacka (znana także w radzieckich historycznych źródłach jako wyzwolenie prawobrzeżnej Ukrainy) – operacja strategiczna przeprowadzona pomiędzy 24 grudnia 1943 a 14 kwietnia 1944 roku przez wojska 1., 2., 3. oraz 4. Frontu Ukraińskiego razem z 2. Frontem Białoruskim przeciwko niemieckiej Grupie Armii „Południe” oraz Grupie Armii „A” w celu wyzwolenia wszystkich terytoriów Ukrainy oraz Mołdawii spod okupacji państw Osi. Operacja doprowadziła oddziały Armii Czerwonej do granicy z Polską oraz Rumunią, całkowicie unicestwiając 18 dywizji rumuńskich, niemieckich oraz węgierskich i zmiejszyła o połowę stan osobowy 68 innych dywizji państw Osi.

Radzieccy żołnierze przechodzący przez Siwasz, 1 listopada 1943 roku

Operujące najbardziej na południe armie Frontu Południowego musiały przełamać niemiecką linię obrony wzdłuż rzeki Mołoczna. Linia ta, obsadzona przez 20 dywizji 6. Armii, broniła dostępu do dolnego biegu Dniepru i zamykała drogę na Krym. Dowództwo Frontu Południowego planowało przeprowadzenie głównego ataku na prawym skrzydle siłami 5. AUd., 44. Armii i 2. AGw. Wykonanie pomocniczego ataku na południe od Melitopola powierzono 28. Armii. Zadaniem frontu po przerwaniu obrony było odizolowanie Krymu i w miarę możliwości wdarcie się na półwysep. Główne siły po dojściu do Kachowki i Chersonia miały opanować ujście Dniepru i uzyskać przyczółki na jego prawym brzegu. W rezerwie frontu pozostawała 51. Armia.

Bitwa o Kijów – składała się z trzech strategicznych operacji (dwóch ofensywnych i jednej defensywnej) przeprowadzonych przez Armię Czerwoną i jednego operacyjnego kontrataku wykonanego przez Wehrmacht po klęsce pod Kurskiem podczas II wojny światowej. Te cztery operacje miały miejsce między 3 listopada a 23 grudnia 1943 r.
Józef Stalin ( (ur. ) – formalnie pełnił obieralne, kadencyjne funkcje sekretarza generalnego KPZR i jej poprzedniczek oraz premiera ZSRR, a faktycznie był dożywotnim dyktatorem Związku Radzieckiego, posiadającym nieograniczoną władzę.

Ofensywa Frontu Południowego rozpoczęła się 26 września. Po chwilowych sukcesach 44. Armii i 2. AGw. tempo natarcia spadło, a nadejście nowych sił nie pomogło. Dopiero 9 października 28. Armia przełamała obronę i ruszyła na Melitopol. 12 października w powstały wyłom wprowadzono 51. Armię, korpus pancerny i korpus kawaleryjski. Do 23 października siły te zajęły miasto i przełamały obronę w dolnym biegu Mołocznej. Jednocześnie prawe skrzydło 4. Frontu Ukraińskiego pokonało Niemców w górnym biegu rzeki. Od 24 października armia niemiecka zaczęła się wycofywać na rubież Dniepru. Pod koniec miesiąca do tej rzeki dotarła radziecka 2. AGw. W tym czasie 28. Armia doszła do Geniczeska, natomiast 51. Armia rozbiła niemieckie zgrupowanie w rejonie Askanija-Nowej i na początku listopada osiągneła Perekop, odcinając Krym. Oddziały piechoty tej armii 1 listopada 1943 roku przeszły 3 km po dnie bardzo płytkiego zalewu Siwasz i zdobyły przyczółek na jego południowym brzegu. Trzeba dodać, że dokonano tego w lodowatej i słonej wodzie.

6 Armia – radziecka armia polowa Armii Czerwonej sformowana cztery razy podczas II wojny światowej, służąca także w Siłach Lądowych Federacji Rosyjskiej do 1998 roku. Miała zostać ponownie sformowana w 2010 roku.
Kliment Jefriemowicz Woroszyłow, ros. Климент Ефремович Ворошилов (ur. 4 lutego 1881 we wsi Wierchnieje, zm. 2 grudnia 1969 w Moskwie) – radziecki dowódca wojskowy, Marszałek Związku Radzieckiego, polityk, przewodniczący Prezydium Rady Najwyższej ZSRR, dwukrotny Bohater Związku Radzieckiego (1956, 1968), Bohater Pracy Socjalistycznej (1960) i Bohater Mongolii (1957).

Dowódca GA "A" feldmarsz. Ewald von Kleist planował ewakuację z Krymu 17. Armii, ale nie otrzymał zgody dowództwa Wehrmachtu. Jednocześnie Niemcy planowali przeprowadzenie z rejonu Nikopola, Krzywego Rogu i Kirowogradu ofensywy wspartej przez 17. Armię, by odciąć 4. Front Ukraiński nad Dnieprem. Radzieckie dowództwo, wiedząc o tych planach, postanowiło siłami trzech frontów ukraińskich zaatakować szykujące się do kontrataku oddziały niemieckie. Jednak Niemcy byli szybsi i w połowie listopada uderzyli spod Nikopola na 5. AUd. Suckesu nie odnieśli, ale przedłużające się i ciężkie walki zmusiły 4. Front Ukraiński do zrezygnowania na jakiś czas ze zdobywania Krymu.

Moździerz - rodzaj prostego działa strzelającego stromotorowo. W większości, z wyjątkiem największych rodzajów, nie stosuje się oporopowrotnika. Ponieważ rolę ciężkich moździerzy oblężniczych przejęło lotnictwo, obecnie często definiuje się moździerz jako działo nie mające oporopowrotnika. Bywa także utożsamiany z moździerzem piechoty, nazywanym moździerzem właściwym. W starszej literaturze można spotkać nazwę miotacz lub miotacz min.
Wysiedlenie Tatarów krymskich w 1944 roku (Sürgünlik, wygnanie) – wielka sowiecka akcja deportacyjna, zorganizowana w maju 1944 na Krymie. Miała być zbiorową karą dla narodu za współpracę Tatarów z Niemcami, jaka zdaniem władz sowieckich miała miejsce w czasie II wojny światowej. W czasie akcji wysiedlono z Krymu około 200 tysięcy Tatarów.

czytaj dalej: [2], [3]

w oparciu o Wikipedię (licencja GFDL, CC-BY-SA 3.0, autorzy, historia, edycja)