Operacja orłowska (ros. Орловская наступательная операция) – była militarną operacją przeprowadzoną przez Armię Czerwoną przeciwko Wehrmachtowi podczas II wojny światowej. Operacja została nazwana na cześć rosyjskiego dowódcy Michaiła Kutuzowa, który uratował Rosję przed całkowitą klęską podczas francuskiej inwazji na Rosję w 1812 roku. Operacja rozpoczęła się 12 lipca, a zakończyła się 18 sierpnia 1943 roku i doprowadziła do zniszczenia wybrzuszenia orłowskiego, w którym Front Zachodni i Front Briański pokonały niemiecką 2. Armię Pancerną w jej ufortyfikowanych pozycjach wokół Orła.

Wstęp

Krótkie podłoże i plany Rosjan

11 lipca 1943 roku ustały niemieckie ataki na północnym skraju Łuku Kurskiego. Gen. Model, dowódca walczącej tam 9. Armii, wobec wyczerpania sił nie był w stanie kontynuować natarcia. Radzieckie dowództwo już w ostatnich dniach słabnącej niemieckiej ofensywy w tym rejonie powzięło decyzję o rozpoczęciu kontrnatarcia. 12 lipca miały je zainicjonować wojska Frontu Briańskiego (dowodzonego przez gen. Markiana Popowa) i lewe skrzydło Frontu Zachodniego (dowodzonego przez gen. Wasilija Sokołowskiego). Ich zadaniem było wsparcie wojsk Frontu Centralnego, które miały odegrać główną rolę w planowanej ofensywie. Na cześć rosyjskiego generała, który zatrzymał marsz Napoleona na Rosję w 1812 roku, nadano jej kryptonim "Kutuzow".

Tak szybki termin rozpoczęcia kontruderzenia miał na celu uniemożliwienie Niemcom zorganizowania obrony po zakończeniu działań ofensywnych. Radzieckie wojska nacierające w kierunku Orła wzięły na cel pozycje obronne 2. APanc. gen. Rudolfa Schmidta. Operacja "Kutuzow" była przemyślana przez rosyjskie naczelne dowództwo jako pierwsze większe natarcie przed rozpoczęciem się dużej generalnej ofensywy na całym froncie wschodnim, jednak wieczorem 14 lipca operacja ta posunęła się zaledwie o ponad 16 km.

Sytuacja oraz obrona niemiecka przez operacją orłowską

Aliancka inwazja na Sycylię całkowicie zaskoczyła OKW. 13 lipca 1943 roku dowódca GA "Środek", Günther von Kluge, oraz dowódca GA "Południe", Erich von Manstein, zostali wezwani na spotkanie z Hitlerem, na którym Manstein nalegał, aby kontynuować wyczerpujące walki na wybrzuszeniu kurskim. Jeżeli by ich nie kontynuowano, twierdził on, to w konsekwencji potężne radzieckie siły zaatakowałyby długie wybrzuszenie GA "Południe" do Dońca i Morza Czarnego w powtórce kryzysu, który był wynikiem przegranej bitwy o Stalingrad. Kluge przeciwnie. Raportował on, iż jego jednostki nie odnosiły jakichkolwiek sukcesów i był zmuszony przenieść swoje wojska na północ żeby kontrolować natarcie Armii Czerwonej w wybrzuszeniu w rejonie Orła. Uważał on, że operacja "Cytadela" powinna zostać przerwana. Hitler posłuchał Klugego.

Ten tzw. występ orłowski Niemcy zajmowali od dawna, bo od czasu swojego odwrotu spod Moskwy w grudniu 1941 roku. Była to solidnie przygotowana (choć niewykończona) pozycja obronna GA "Środek", mająca od 5 do 7 km głębokości. Składała się ona z licznych punktów oporu połączonych okopami, ubezpieczonymi rozbudowanymi zaporami inżynieryjno-saperskimi i polami minowymi. Część punktów oporu stanowiły solidne umocnienia wyposażone w kopuły pancerne. Także wszystkie obszary zabudowane były przygotowane do długotrwałej obrony. Również ukształtowanie terenu, pełnego niewielkich przeszkód wodnych, jarów i parowów, sprzyjało obrońcom. Niemcy nie mieli jednak dość sił, aby obsadzić te pozycje i z tego powodu nie zdążono ich obsadzić – zarówno wybudowanych przez saperów, jak i naturalne. Niemcy bowiem nie wierzyli w możliwość natychmiastowego ataku.