Wikimedia Commons ma galerię ilustracji związaną z tematem:
Operacje morskie w Cieśninie Dardanelskiej

Operacje morskie w cieśninie Dardanelskiej - działania w latach 1915-1916 podczas I wojny światowej, prowadzone głównie przez Królewską Marynarkę Wojenną Wielkiej Brytanii (Royal Navy) z dużą pomocą marynarki francuskiej i niewielkim wkładem okrętów z Rosji i Australii. Kampania Dardanelska rozpoczęła się jako operacja wyłącznie morska (z okrętami bombardującymi brzeg nieprzyjaciela), ale z biegiem czasu rola okrętów stała się pomocnicza, działały one jako ruchome baterie wspomagające wojska lądowe. Przez całą kampanię podejmowano także wiele prób przejścia okrętów podwodnych przez cieśninę Dardanelska z nadzieją na przedarcie się na Morze Marmara i zadanie strat marynarce handlowej Imperium Ottomańskiego.

Preludium

Dardanele w czasie bitwy na półwyspie Gallipoli, 14 sierpnia 1915

W momencie wybuchu I wojny światowej Turcja otomańska była krajem neutralnym, nie opowiedziawszy się jeszcze za żadną ze stron konfliktu. Wielka Brytania miała długie tradycje wpływów i duże interesy w tym rejonie, ale w ostatnich czasach to Niemcy starali się pogłębiać przyjazne stosunki z Turcją. Wielka Brytania niezbyt pomogła swojej sprawie, kiedy po wybuchu wojny nie tylko zarekwirowała dwa wybudowane na zamówienie tureckie okręty liniowe (pancerniki), ale także odmówiła oddania zapłaty. W odpowiedzi na to, Niemcy przekazali Turcji dwa okręty wojenne: krążownik liniowy SMS „Goeben” i krążownik lekki SMS „Breslau”. Oba te okręty były obsadzone załogą niemiecką, ale otrzymały formalnie nowe nazwy: „Yavuz Sultan Selim” i „Medili” i stały się główną siłą marynarki tureckiej. W tym czasie „Goeben” był przez prawie rok zdecydowanie najpotężniejszym okrętem na basenie Morza Czarnego.

W październiku 1914 roku Turcja zamknęła cieśninę Dardanelską przed statkami krajów Ententy. 28 października, jeszcze przed wypowiedzeniem wojny, turecka flota wzmocniona obecnością „Goebena” rozpoczęła regularne ataki na rosyjskie statki i instalacje brzegowe na Morzu Czarnym. Turcy zbombardowali Odessę i Sewastopol, zatapiając stawiacz min i kanonierkę. 2 listopada Rosja wypowiedziała wojnę Turcji, a cztery dni później zrobiła to także Wielka Brytania. Po nieudanym tureckim ataku na Rosję przez Kaukaz w grudniu 1914 roku, rząd rosyjski wysłał prośbę o pomoc do rządu Wielkiej Brytanii.

Winston Churchill, który wtedy był Pierwszym Lordem Admiralicji, już wcześniej planował zdobycie kontroli nad Dardanelami. Pat na froncie zachodnim, rosyjska prośba o pomoc i ocena, że Turcja jest słabym przeciwnikiem, uczyniły projekt kampanii w cieśninie Dardanelskiej bardzo interesującym.

11 stycznia, na żądanie Churchilla, dowódca floty brytyjskiej na Morzu Śródziemnym, wiceadmirał Sackville Hamilton Carden, przedstawił plan zdobycia kontroli nad cieśniną, używając do tego siły złożonej z pancerników, okrętów podwodnych i trałowców. 13 stycznia plan ten został zatwierdzony przez gabinet brytyjski i Carden otrzymał do swojej dyspozycji dodatkowe okręty, kilka pancerników generacji przeddrednotów, a także najnowocześniejszy wtedy na świecie pancernik HMS „Queen Elizabeth” i krążownik liniowy HMS „Inflexible”. Francja ze swojej strony dołączyła się z dywizjonem czterech predrednotów, a Rosja wysłała jeden krążownik ("Askold"), który był w drodze z Dalekiego Wschodu. Żaden z krajów, których okręty miały wziąć udział w operacji morskiej, nie mógł sobie pozwolić, aby skierować też tam oddziały lądowe, a więc miała być to operacja tylko i wyłącznie morska. Na początku lutego zorientowano się jednak, że jakieś oddziały lądowe będą potrzebne i otrzymano jeden oddział królewskich marines, a także skierowano do Egiptu ostatnią dostępną dywizję brytyjską, 29. Dywizję Piechoty. W Egipcie przebywali już na szkoleniu żołnierze australijscy i nowozelandzcy (korpus ANZAC) i postanowiono, że dołączą oni do operacji, jeżeli będą potrzebni. Spodziewano się jednak, że piechota będzie potrzebna jedynie do okupacji Konstantynopola, a nie w trakcie przejmowania kontroli nad cieśniną.

Przełamywanie blokady

Już 3 listopada 1914 na rozkaz Churchilla flota brytyjska przeprowadziła pierwszy atak w Dardanelach, po rozpoczęciu wojny pomiędzy Rosją a Turcją. W ataku, który odbył się jeszcze przed oficjalnym wypowiedzeniem wojny przez Anglię, wzięły udział 2 angielskie krążowniki liniowe i jeden przestarzały francuski pancernik „Verite”. Zadaniem ataku było sprawdzenie stanu tureckich umocnień, a także czego można się spodziewać ze strony obrońców. Rezultaty z punktu widzenia Brytyjczyków były bardzo zachęcające, po zaledwie dwudziestominutowym bombardowaniu fortu w Sedd el Bahr jeden z pocisków trafił w magazyn amunicyjny. Powstała eksplozja uszkodziła (ale nie zniszczyła) 10 dział tureckich i zabiła 86 żołnierzy. Łączne straty po stronie tureckiej wyniosły 150 żołnierzy, w tym 40 Niemców.

Sieć obronna Dardaneli pokazujace pola minowe, sieci na okręty podwodne i baterie brzegowe.

Dardanele były bronione przez system ufortyfikowanej i mobilnej artylerii, ulokowanej w trzech systemach obronnych – zewnętrznym, środkowym i wewnętrznym. Strefa zewnętrzna była położona przy samych wejściach do cieśnin i miała się okazać bardzo podatna na bombardowania, a strefa wewnętrzna, położona była w najwęższych miejscach cieśnin w okolicach Çanakkale. Poza strefą wewnętrzną cieśniny nie były już aktywnie bronione, ale położono tam 10 pól minowych, w których łącznie znajdowało się 370 min.

Operacja, która ostatecznie stała się dziesięciomiesięczną wojną na wyniszczenie, rozpoczęła się o 7.30 rano, 19 lutego 1915 r. Dwa niszczyciele zostały wysłane na zwiady, w ich kierunku otworzyła ogień bateria dział 24 cm z baterii Kum Kale o godzinie 7.58. Dwa pancerniki podeszły bliżej baterii i rozpoczęły z nią pojedynek ogniowy, pierwsze brytyjskie strzały padły o 9.51 z okrętu HMS „Cornwallis”. Dzień ten nie przyniósł jednak tak spektakularnego rezultatu jak test z 3 listopada.

Następna operacja odbyła się sześć dni później, już 25 lutego. Tym razem Turcy ewakuowali linię obrony zewnętrznej i flota brytyjska weszła w głąb cieśnin. Oddziały desantowe królewskich marines wylądowały przy Sedd El Bahr i Kum Kale, wysadzając tamtejsze fortyfikacje prawie bez oporu wroga. 1 marca 4 pancerniki przeprowadziły bombardowanie środkowej linii obrony.

Nie było prawie żadnych postępów przy czyszczeniu pól minowych. Trałowce, które przeznaczono na tę operację, były nieopancerzonymi trawlerami z cywilnymi załogami, które odmówiły pracy pod ostrzałem wroga. Dodatkowo utrudniały pracę silne prądy występujące w cieśninach. Taka sytuacja dodała Turkom ducha bojowego. Kiedy Brytyjczycy przeprowadzili następny rajd na zewnętrzną linię obrony, marines zastali tam tym razem bojowo nastawionych obrońców i stracili w ataku 23 żołnierzy.

Zdecydowano się wreszcie skorzystać z pomocy „Queen Elizabeth”. Okręt ten zbombardował najpierw wewnętrzną linię obrony, strzelając przez cały półwysep od strony Morza Egejskiego, ale później wszedł w głąb cieśnin i kontynuował atak z tej pozycji. W nocy 13 marca zrobiono próbę rozminowania cieśnin, do akcji pod osłoną nocy przystąpiło sześć trałowców ubezpieczanych przez krążownik HMS „Amethyst”, jednak pomimo ciemności baterie tureckie otworzyły bardzo skuteczny ogień, uszkadzając cztery trałowce i bardzo ciężko uszkadzając prowadzący je krążownik.

Po fiasku tej operacji admirał Carden złożył dymisję 15 marca i dowództwo przejął kontradmirał John de Robeck, który otrzymał zgodę na przeprowadzenie ostatecznego ataku w ciągu dnia, używając wszystkich możliwych okrętów, z trałowcami operującymi pod bezpośrednią osłoną całej floty.