Order św. Aleksandra Newskiego - Polski Serwis Naukowy

Order Świętego Aleksandra Newskiego (ros. Орден Святого Александра Невского) – do 1917 wysokie odznaczenie Imperium Rosyjskiego. W hierarchii carskich orderów znajdował się wraz z Orderem Świętej Katarzyny Męczennicy na drugim miejscu po Orderze Świętego Andrzeja Powołańca. Obecnie jest jednym z orderów domowych b. panującej dynastii Romanow.

Paweł I Piotrowicz, Павел I Петрович (ur. 1 października 1754 w Sankt Petersburgu, zm. 23 marca 1801 tamże) – cesarz Rosji w latach 1796 - 1801, wielki mistrz Zakonu Maltańskiego 1799-1801, syn Katarzyny II. Uznany przez Piotra III. Jego pierwszą żoną była Wilhelmina Luiza Hessen-Darmstadt (1755-1776), a drugą Zofia Dorota Wirtemberska (1759-1828).

Holsztyn (niem. Holstein) to historyczna kraina położona na południe od dzielącej go od Szlezwiku rzeki Eider, zamieszkana w średniowieczu od Zachodu przez plemiona północnych Sasów(Nordalbingów) a od Wschodu przez słowiańskich Wagrów ze związku Obodrytów. Przejściowo Nordalbingów zostali deportowani, a cały obszar był przyznany Obodrytom pod wodzą Drożko. Od roku 1111 hrabstwo cesarstwa rzymskiego. Od 1474 przekształcone w księstwo. Jeden z książąt Holsztynu, Karl Peter Ulrich von Holstein-Gottorp był w roku 1762 carem Rosji, znanym jako Piotr III Romanow. Aż do roku 1806 Holsztyn należał do Rzeszy, choć wcześniej znajdował się w strefie wpływów duńskich. Obecnie południowa część niemieckiego kraju związkowego Szlezwik-Holsztyn.

Historia

Już w roku 1710 car Piotr I Wielki zapragnął rozwinąć kult św. księcia Aleksandra Newskiego i wzniósł w tym celu monastyr (Ławrę) pw. Aleksandra Newskiego w Sankt Petersburgu. W roku 1724 przeniesiono relikwie świętego z Władimira do nowej stolicy Rosji i car przy tej okazji ustanowił jednoklasowy order jego imienia, nie zdążył już jednak wydać statutów i przeprowadzić nadania nowego odznaczenia. Pierwszych nadań dokonała caryca Katarzyna I 26 maja 1725 roku, w dzień zaślubin swej córki Anny Pietrowny z holsztyńskim księciem Karolem Fryderykiem, który tego samego dnia ustanowił holsztyński (później carski) Order Świętej Anny. Order św. Aleksandra Newskiego otrzymał statuty dopiero w 1797 za panowania cara Pawła I, który mu przydzielił zaszczytne drugie miejsce w systemie orderów carskich. Posiadanie Orderu Świętego Aleksandra Newskiego lub Orderu Orła Białego było warunkiem nadania Orderu Świętego Andrzeja Powołańca. Kawalerowie tego odznaczenia nosili Order Świętego Aleksandra na szyi. Nadawany był zarówno za zasługi cywilne jak i wojskowe.

Order Świętego Andrzeja Pierwszego Powołańca (Opдeнъ Св. Aндpeя Пepвoэвaннoгo) – do roku 1917 najwyższe odznaczenie Rosji, obecnie Order Domowy byłej dynastii panującej Romanowów. 27 grudnia 1988 roku Święty Synod Rosyjskiej Cerkwi Prawosławnej ustanowił ponownie order św. Andrzeja na pamiątkę tysiąclecia chrztu Rusi, z tym samym mianem, lecz innymi insygniami. Order tegoż imienia (nie posiadający jednak sukcesji od historycznego orderu) jest od roku 1998 także najwyższym odznaczeniem Federacji Rosyjskiej.

Order św. Katarzyny Męczennicy (Opдeнъ cв. Beликoмучeнницы Eкaтepины) był do roku 1917 jedynym odznaczeniem Imperium Rosyjskiego przeznaczonym wyłącznie dla kobiet i jest obecnie jednym z orderów domowych dawnej panującej dynastii Romanow.

Insygnia

Insygniami orderu są krzyż i gwiazda. Krzyż jest typu krzyża maltańskiego, wykonany w złocie i emaliowany na czerwono. Medalion środkowy awersu zawiera wizerunek świętego w złotej zbroi, na koniu, medalion rewersu to ukoronowany monogram Aleksandra Newskiego. Między ramionami krzyża znajdują się ukoronowane dwugłowe orły rosyjskie typu kolistego. W XVIII wieku zamiast emalii pokrywano krzyż czerwonym szkłem, orły miały rozpostarte skrzydła i trzymały w szponach wiązki błyskawic i wieńce laurowe. Gwiazda orderu jest srebrna i ośmiopromienna i posiada w środku okrągły medalion z (łacińskim) monogramem świętego S A (Sanctus Alexander), otoczony dewizą orderu ЗA TPYДЫ И OTEЧECTBO. Za zasługi wojskowe nadawano order ze złotymi mieczami, które na krzyżu były podkładane pod orły między jego ramionami, a na gwieździe w formie skrzyżowanej pod środkowym medalionem. Jako dowód wyjątkowej łaski cara order nadawany był z brylantami, którymi pokrywano orły krzyża i całą gwiazdę. Na krzyżu ozdabiano nimi orły oraz otoczkę medalionu środkowego. Order nadawano także niechrześcijanom, przy czym w medalionie awersu i gwiazdy umieszczano carskiego orła zamiast figury i monogramu św. Aleksandra. Noszony był na purpurowej wstędze z lewego ramienia na prawy bok. Świętem orderu był 30 sierpnia (starego stylu) – 11 września.

Krzyż maltański, krzyż kawalerski, znany też jako krzyż ośmiu rozkoszy czy też ośmiu błogosławieństw. Używany jest przez Zakony Szpitalników: biały jest symbolem joannitów, w kolorze zielonym lazarytów. W Polsce czerwony krzyż maltański jest symbolem służby SAR. Oparty jest na krzyżu greckim, ramiona jednak rozszerzają się od środka i są rozwidlone na końcu. W bizantyjskiej symbolice pojawił się prawdopodobnie w VI w.

Katarzyna I Aleksiejewna, Екатерина I Алексеевна właściwie Marta Helena Skowrońska (ur. 15 kwietnia 1683 lub 1684 r. w Jēkabpils w Inflantach, zm. 17 maja 1727 w Petersburgu) – cesarzowa Rosji w latach 1725 - 1727, żona Piotra I Wielkiego (1672-1725).

Pozbawiony carskich koron na orłach order był nadawany również przez rząd Aleksandra Kiereńskiego jako najwyższe odznaczenie państwowe.

Zobacz też

Order Aleksandra Newskiego (ZSRR)

Order Zasług dla Ojczyzny (Federacja Rosyjska)

Bibliografia

Arnhard Graf Klenau, Europäische Orden ab 1700, München 1978

И. Г. Cпaccкий, Инocтpaнныe и pyccкиe opдeнa дo 1917 гoдa, Leningrad 1963