Order Franciszka Józefa - Polski Serwis Naukowy

Cesarski Austriacki Order Franciszka Józefa (niem. Kaiserlich-Österreichischer Franz Joseph-Orden) – odznaczenie Cesarstwa Austriackiego za zasługi cywilne i wojenne, nadawane od 1849 do 1918.

Historia

Godło cesarza Franciszka Józefa z dewizą "Viribus unitis"

Order został ustanowiony 2 grudnia 1849 przez dziewiętnastoletniego wówczas cesarza Austrii i króla Węgier Franciszka Józefa I w pierwszą rocznicę objęcia przez niego tronu i posiadał demokratyczny charakter odznaczenia za ogólne zasługi dla państwa niezależnie od pochodzenia, religii i pozycji społecznej.

Habsburgowie – dynastia niemiecka (von Habsburg). Założycielem dynastii był Guntram Bogaty (X wiek). Nazwa rodziny wywodzi się od pierwszej posiadłości rodu, zamku Habsburg (niem. Habichtsburg znaczy Jastrzębi Gród, Zamek Jastrzębia) położonego w kantonie Aargau w Szwajcarii. Przedstawiciele dynastii panowali m.in. w krajach niemieckich i włoskich, Świętym Cesarstwie Rzymskim, Czechach, Hiszpanii, Portugalii, Burgundii, na Węgrzech (a co za tym idzie także w Chorwacji) i w Siedmiogrodzie, w Niderlandach, na Śląsku oraz hiszpańskich i portugalskich koloniach w Azji i obu Amerykach. Dynastia w linii męskiej wygasła w 1740. Ostatnia z rodu Maria Teresa Habsburg wraz z mężem cesarzem Franciszkiem I Lotaryńskim założyła nową dynastię Habsbursko-Lotaryńską.

Krzyż Zasługi Wojskowej (niem.: Militärverdienstkreuz, skrót: MVK), medal, od 1914 order za zasługi wojskowe w szeregach cesarsko-królewskiej armii austriackiej (od 1867: austro-węgierskiej), nadawany (wyłącznie oficerom) w latach 1849 – 1918, uznawany przez władze II RP.

Początkowo trójklasowy, otrzymał później pięć klas według znanego schematu Legii Honorowej, od Wielkiego Krzyża (Großkreuz) do Kawalera (Ritterkreuz) (stopnie komandorii z gwiazdą i kawalera dodane dopiero poprzez zmianę statutów w 1869, w tym samym roku dodano kategorię wojenną, niem. Kriegsdekoration, skrót K.-D.)

Medalion – w jubilerstwie ozdoba do zawieszania na szyi w kształcie owalnego lub okrągłego pudełka. Na zewnętrznej powierzchni malowana, wyłożona kamieniami szlachetnymi, emalią itp., wewnątrz często umieszczano miniaturowy portret.

Franciszek Józef I, niem. Franz Joseph I, węg. I. Ferenc József (ur. 18 sierpnia 1830 w pałacu Schönbrunn koło Wiednia, zm. 21 listopada 1916 tamże) – przedstawiciel domu habsbursko-lotaryńskiego, od 1848 cesarz Austrii i apostolski król Węgier (koronowany w 1867).

Insygnia

Insygnia orderu to oznaka i gwiazda dla I i II klasy. Oznaką był wąski krzyż typu krzyż Leopolda, emaliowany na czerwono ze złotym obramowaniem. Medalion awersu, emaliowany na biało, zawierał w środku złoty monogram założyciela "FJ". Medalion rewersu ukazywał datę "1849". Krzyż orderowy położony był na złotym dwugłowym, podwójnie ukoronowanym, częściowo emaliowanym na czarno orle monarchii habsburskiej, noszącym w dziobach złoty łańcuch, na dolnej części którego widniała dewiza panowania Franciszka Józefa, "Viribus unitis" ("Zjednoczonymi siłami"). Zawieszką była złota korona domowa Habsburgów, tzw. "korona rudolfińska".

Miecz – biała broń sieczna, charakteryzująca się prostą głownią, zwykle obosieczną (badacze średniowiecza nie uznają pojęcia miecz jednosieczny odnoszącego się do zakrzywionych mieczy - miecz prosty może być tylko obosieczny - jednosieczne są kord, tasak i szabla) i otwartą rękojeścią. W zależności od typu, miecz trzymany był jedną ręką (większość mieczy) lub dwiema rękami. Do mieczy jednosiecznych zalicza się też japońską broń sieczną typu katana, z zakrzywioną jednosieczną głownią.

Odznaczenie – honorowe wyróżnienie o określonym znaku (krzyż, medal, gwiazda) nadawane za szczególne zasługi lub wybitne osiągnięcia w różnych dziedzinach pracy zawodowej lub społecznej, za akty odwagi i poświęcenia, w celu upamiętnienia wydarzeń, udziału w wojnie itp.

Dekoracje wojenne występują albo jako skrzyżowane złote lub (przy niższym stopniu odznaczenia) srebrne miecze pod koroną zawieszki, lub, przy powtórnym nadaniu, jako wieniec laurowy naokoło medalionu.

Gwiazda I i II klasy (I klasa – 97 mm, II klasa – 80 mm) była srebrna, ośmiopromienna, i nosiła na sobie oznakę orderu. Order był noszony na wstędze koloru czerwonego, dekoracje wojenne na tej samej wstędze co Krzyż Zasługi Wojskowej, białej z czerwonymi bordiurami oraz drobnymi czerwonymi paskami na białym polu.

Cesarstwo Austriackie niem. Kaisertum Österreich (dawniej pisane Kaiserthum Oesterreich) – państwo powstałe w 1804 w reakcji na proklamowanie przez Napoleona I Cesarstwa Francuskiego.

Rudolf II Habsburg (ur. 18 lipca 1552 w Wiedniu, zm. 20 stycznia 1612 w Pradze) — cesarz Świętego Cesarstwa Rzymskiego Narodu Niemieckiego i król Czech w latach 1576-1611, król Węgier i arcyksiążę Austrii (jako Rudolf V) w latach 1576-1608 z dynastii Habsburgów.

Bibliografia

Arnhard Graf Klenau, Europäische Orden ab 1700, München 1978

Roman Freiherr von Procházka, Österreichisches Ordenshandbuch, 1–4, München 1979

И. Г. Cпaccкий, Инocтpaнныe и pуccкиe opдeнa дo 1917 гoдa, Leningrad 1963