Order Krzyża Wolności - Polski Serwis Naukowy

Order Rycerski Krzyża Wolności (fin.: Vapaudenristin ritarikunta, szwed.: Frihetkorsets orden) – najstarsze i najznamienitsze odznaczenie Republiki Finlandii.

Flaga Prezydenta Finlandii z Krzyżem Wolności

Historia

Krzyż Wielki z mieczami

Finlandia przez stulecia związana ze Szwecją, a od 1809 z Imperium Rosyjskim, nie miała do roku 1918 własnych odznaczeń. Order został ustanowiony 4 marca 1918 r. przez Senat Finlandii z inicjatywy głównodowodzącego armią fińską w czasie wojny z komunistami, generała Gustawa Mannerheima, jako odznaczenie bojowe – medal – ówczesnego (krótkotrwałego) Królestwa Finlandii. Był w tej pierwszej postaci nadawany jako czteroklasowy Krzyż Wolności (Vapaudenristin, Finska Frihetskorset), aż do zwycięskiego zakończenia wojny w roku 1919. Jeden z pierwszych egzemplarzy, Wielki Krzyż z brylantami, otrzymał cesarz Wilhelm II (30 czerwca 1918). Zawieszony na czas pokoju order został odnowiony 8 grudnia 1939 roku w czasie trwania tzw. Wojny zimowej z Sowietami, nadal jako medal nadawany tylko w czasie wojny. Status orderu odznaczenie ma od 16 grudnia 1940 roku, a w roku 1944, 18 sierpnia otrzymał nowe statuty, które umożliwiły nadawanie zarówno w czasie wojny, jak i pokoju. Około roku 1960 zaprzestano nadawań, ale order nadal widnieje na stronie prezydenta Finlandii, jako najznamienitsze odznaczenie państwowe. Świętem orderu jest 4 czerwca, dzień narodzin Mannerheima.

Awers i rewers (łac.) to dwie strony jakiegoś zdobionego przedmiotu płaskiego, pokrytego jedno- lub dwustronnie malowidłem, grafiką lub drukiem, zawierającego płaskorzeźbę, wizerunek wykonany metodą rycia, kucia lub zdobionego w jeszcze inny sposób. Oba pojęcia funkcjonują wyłącznie razem, gdy w danym przedmiocie występuje swobodny dostęp do obu jego powierzchni, przy czym jedna z nich jest wyłączną lub główną stroną zawierającą przedstawiane treści.

Wojna zimowa 1939-1940 (wojna radziecko-fińska 1939-1940, fiń. Talvisota, ros. Зимняя война) – konflikt zbrojny pomiędzy Finlandią a ZSRR, toczący się w okresie od 30 listopada 1939 do 13 marca 1940 roku.

Order Krzyża Wolności może być według statutów nadawany żołnierzom fińskich sił zbrojnych niezależnie od rangi wojskowej oraz cywilom za zasługi dla obronności kraju, mogą go także otrzymywać cudzoziemcy, jednostki i organizacje wojskowe oraz miasta i gminy. Wielkim mistrzem jest głównodowodzący siłami zbrojnymi Finlandii, natomiast od czasu ustąpienia Mannerheima z podwójnej funkcji prezydenta i głównodowodzącego w roku 1946 - każdorazowy prezydent kraju.

Wilhelm II (ur. 27 stycznia 1859 w Berlinie, zm. 4 czerwca 1941 w Doorn w Holandii) – ostatni niemiecki cesarz i król Prus, przedstawiciel dynastii Hohenzollernów.

Finlandia, Republika Finlandii (fiń. Suomi, Suomen Tasavalta; szw. Finland, Republiken Finland) – państwo w Europie Północnej, powstałe po odłączeniu od Rosji w 1918. Członek Unii Europejskiej. Graniczy od zachodu ze Szwecją i z Bałtykiem, od północy z Norwegią i od wschodu z Rosją.

Order ma pięć klas, stworzonych według znanego schematu Legii Honorowej. Dodatkowo Wielki Krzyż na tzw. wielkiej wstędze i dwuklasowy Medal Wolności i trójklasowy Medal Zasługi związane z orderem. Ze względu na różne kolory emalii, różnorodne wstążki i dodatkowe dekoracje jak liście dębowe, miecze, odznakę Czerwonego Krzyża, zawieszkę z uzbrojonymi ramionami lub bez nich, z brylantami lub bez, Krzyż Wolności jest unikatem wśród orderów całego świata, gdyż może być nadawany w 51 odmianach, jak twierdzi szwedzka Nationalencyklopedin.

Medalion – w jubilerstwie ozdoba do zawieszania na szyi w kształcie owalnego lub okrągłego pudełka. Na zewnętrznej powierzchni malowana, wyłożona kamieniami szlachetnymi, emalią itp., wewnątrz często umieszczano miniaturowy portret.

Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich, Związek Radziecki, skrót ZSRR (ros. Советский Союз, Союз Советских Социалистических Республик, СССР, trb. Sowietskij Sojuz, Sojuz Sowietskich Socyalisticzeskich Riespublik, SSSR trl. Sovetskij Soûz, Soûz Sovetskih Socialističeskih Respublik, SSSR) – historyczne państwo socjalistyczne w Europie północnej i wschodniej oraz Azji północnej i środkowej.

Insygnia

Oznaka IV. klasy (dla cywilów)

Oznaka II. kl. z Czerwonym Krzyżem

Insygnia orderu, których projekt wykonał fiński artysta Akseli Gallen-Kallela, to oznaka, gwiazda I. i II. klasy oraz medale. Oznaka to krzyż typu krzyż Leopolda, jednostronnie (na awersie) emaliowany na biało (I. do III. klasy) lub na niebiesko (IV. i V. klasa). Na krzyżu położona jest złota (dla I.-IV. klasy) lub srebrna (dla V. klasy) prosta swastyka, jeden z symboli ludowych Finlandii. W medalionie awersu znajduje się biała róża, inny symbol Finlandii. Zawieszką jest owalny wieniec z liści dębowych, złoty dla I.-IV. klasy, srebrny dla V. klasy. Przy dekoracjach wojennych z wieńca wyłaniają się dwa ramiona, z prawej ramię uzbrojone w prosty miecz (symbol Zachodu), z lewej w zakrzywioną szablę (symbol Wschodu), co ma symbolizować "odwieczną walkę między Wschodem a Zachodem". Rewers oznaki był nieemaliowany i nosił daty 1918, 1939 lub 1941, krzyże nadawane po roku 1945 daty nie miały. Za szczególne zasługi wojenne order nadawano także z liśćmi dębowymi, które umieszczano na zawieszce między obydwoma uzbrojonymi ramionami. Krzyże dla cywilów były nadawane bez wieńca z liści dębowych

Akseli Gallen-Kallela, właśc. Axel Waldemar Gallén (ur. 26 kwietnia 1865 w Pori, zm. 7 marca 1931 w Sztokholmie) - malarz fiński, twórca serii obrazów inspirowanych fińską epopeją narodową Kalevala.

Szwecja, Królestwo Szwecji (Sverige, Konungariket Sverige) – państwo w Europie Północnej, zaliczane do państw skandynawskich. Szwecja jest członkiem Unii Europejskiej od 1995 roku. Graniczy z Norwegią, Finlandią i Danią.

Gwiazda Wielkiego Krzyża i I. klasy (Wielkiego Oficera, komandoria z gwiazdą, gwiazda nieco mniejsza) jest srebrna, z pięcioma pękami promieni i nosi w swym środku symbol białej róży otoczony czerwonym pierścieniem z napisem Isänmaan puolesta (Za ojczyznę). Przy dekoracjach z mieczami podkładano dwa skrzyżowane miecze pod medalion środkowy.

Język szwedzki (szw. svenska) – język północnogermański wschodni (wschodnioskandynawski), używany głównie w Szwecji i częściach Finlandii, przez ok. 9 mln ludzi. W Finlandii język szwedzki jest, obok fińskiego, językiem urzędowym, z uwagi na 5% szwedzkojęzycznych obywateli Finlandii zamieszkałych głównie na wybrzeżach tego kraju. Szwedzki jest dość dobrze zrozumiały dla Norwegów i w mniejszym stopniu także dla Duńczyków. Język standardowy w Szwecji, tzw. rikssvenska (szwedzki państwowy) oparty jest na dialektach regionu sztokholmskiego.

Miecz – biała broń sieczna, charakteryzująca się prostą głownią, zwykle obosieczną (badacze średniowiecza nie uznają pojęcia miecz jednosieczny odnoszącego się do zakrzywionych mieczy - miecz prosty może być tylko obosieczny - jednosieczne są kord, tasak i szabla) i otwartą rękojeścią. W zależności od typu, miecz trzymany był jedną ręką (większość mieczy) lub dwiema rękami. Do mieczy jednosiecznych zalicza się też japońską broń sieczną typu katana, z zakrzywioną jednosieczną głownią.

Krzyż Żałobny

Herb miasta Vaasa z Krzyżem Wolności

Szczególnymi odmianami insygniów Krzyża Wolności były dekoracje opatrzone w medalionie środkowym awersu symbolem Czerwonego Krzyża (dla personelu medycznego) oraz Krzyże Żałobne, nadawane małżonce lub najbliższej żeńskiej krewnej żołnierza, który poległ na froncie. Te ostatnie były srebrne, pokryte czarną emalią i noszone na czarnej wstążce z dodatkową kokardą (tak jak wiele orderów Imperium Rosyjskiego, w Rosji nazywano to "c бaнтoм нa лeнтe").

Swastyka (dewanagari स्वस्तिक, transliteracja svastika, transkrypcja swastika, 卐) – znak zazwyczaj w kształcie równoramiennego krzyża, o ramionach zagiętych pod kątem prostym. Nazwa swastika pochodzi z sanskrytu i oznacza "przynoszący szczęście" (swasti – powodzenie, pomyślność, od su – "dobry" i asti – "jest", -ka sufiks rzeczownikowy).

Odznaczenie – honorowe wyróżnienie o określonym znaku (krzyż, medal, gwiazda) nadawane za szczególne zasługi lub wybitne osiągnięcia w różnych dziedzinach pracy zawodowej lub społecznej, za akty odwagi i poświęcenia, w celu upamiętnienia wydarzeń, udziału w wojnie itp.

Medal Wolności (nadawany wojskowym) był srebrny lub brązowy z wyobrażeniem oznaki orderu na awersie, z dwoma uzbrojonymi ramionami w górnej części oraz datą 1918 w części dolnej. Medal Zasługi (nadawany cywilom) miał trzy klasy, na awersie ukazywał głowę lwa z godła państwowego otoczoną fińsko-szwedzkim napisem Isänmaan puolesta-För Fäderneslandet, na rewersie miał napis Suomen kansalta (Od narodu fińskiego). Medale mogły być nadawane z symbolem Czerwonego Krzyża.

4 czerwca jest 155. (w latach przestępnych 156.) dniem w kalendarzu gregoriańskim. Do końca roku pozostaje 210 dni. Słońce w tym dniu znajduje się w zodiakalnym gwiazdozbiorze Bliźniąt.

Język fiński (suomi, IPA: /ˈsuɔmi/, suomen kieli) – język należący do podgrupy języków bałtyckofińskich, zaliczanej do podrodziny języków ugrofińskich z rodziny uralskiej. Najbliżej jest spokrewniony m.in. z językiem estońskim oraz językami ludów północno-zachodniej Rosji, dalsze pokrewieństwo łączy go z językiem węgierskim.

Order był noszony na różnych wstęgach: krzyże kategorii wojskowej na czerwonej wstędze z obustronnymi białymi bordiurami, krzyże kategorii cywilnej na żółtej wstędze z czerwonymi paskami pośrodku, zaś medale na czterech różnych wstążkach zależnie od stopnia.

Bibliografia

Paul Hieronymussen, Orders, Medals and Decorations of Britain and Europe in Colour, London 1978

Arnhard Graf Klenau, Europäische Orden ab 1700, München 1978

Nationalencyklopedin, Band 7, Höganäs 1992