Orneta - Polski Serwis Naukowy

Orneta (do 1945 niem. Wormditt) – miasto w woj. warmińsko-mazurskim, w powiecie lidzbarskim, siedziba gminy miejsko-wiejskiej Orneta, położone na Równinie Orneckiej, na Warmii. W latach 1975-1998 miasto administracyjnie należało do woj. elbląskiego.

Według danych GUS z 31 grudnia 2010 miasto liczyło 9145 mieszkańców.

Olsztyn (niem. Allenstein ?/i, dawniej hist. pol. Holstin, łac. Holsten, prus. Alnāsteini) – największe miasto i stolica województwa warmińsko-mazurskiego, powiat grodzki Olsztyn, stolica powiatu ziemskiego olsztyńskiego, archidiecezji warmińskiej, a od 1992 r. metropolii warmińskiej i luterańskiej diecezji mazurskiej. Główny ośrodek gospodarczy, edukacyjny i kulturowy, siedziba władz i najważniejszych instytucji regionu, a także ważny węzeł kolejowy i drogowy. Według danych GUS populacja Olsztyna wynosi 176 457 (stan na 31.12.2009).
Niemcy (Republika Federalna Niemiec, RFN; do traktatu pomiędzy RFN a Polską Rzecząpospolitą Ludową (1970) w Polsce stosowana była oficjalnie nazwa Niemiecka Republika Federalna, NRF; niem.: Deutschland lub Bundesrepublik Deutschland, BRD) – państwo federacyjne położone w Europie, będące członkiem Unii Europejskiej (UE), Unii Zachodnioeuropejskiej (UZE), G8, ONZ oraz NATO. Stolicą Niemiec jest Berlin (przed połączeniem z NRD – Bonn, obecnie noszące tytuł miasta federalnego). Językiem oficjalnym jest język niemiecki.

Położenie

Orneta położona jest w północnej części województwa warmińsko-mazurskiego w powiecie lidzbarskim nad Drwęcą Warmińską i Jeziorem Mieczowym.

Orneta leży na skrzyżowaniu tras wojewódzkich:

507 Droga wojewódzka nr 507 (Dobre Miasto – Braniewo)

513 Droga wojewódzka nr 513 (Pasłęk – Lidzbark Warmiński)

528 Droga wojewódzka nr 528 (Morąg – Orneta)

Do miasta można dojechać autobusami PKS oraz koleją. Znajduje się tu stacja kolejowa Orneta. Odległości od innych ośrodków województwa i kraju:

Lidzbark Warmiński – 34 km

Olsztyn – 48 km

Ostróda – 48 km

Elbląg – 53 km

Bezledy (przejście graniczne) – 53 km

Gdańsk – 125 km

Historia

12 sierpnia 1308 – na ten dzień datowana jest pierwsza wzmianka o osadzie Orneta. Była ona lokowana na staropruskim polu osadniczym Wurmedyten lub Wormedythin.

26 marca 1313 – początek miasta Orneta - potwierdzenie praw miejskich, pojawiło się w dokumentach miejskich słowo "civitas".

1340 – Orneta na 9 lat (do 1349) stała się siedzibą biskupów warmińskich. W tymże roku powstały mury obronne i rozbudowany został zamek.

1350 – rozpoczęto budowę kościoła farnego w mieście.

14 sierpnia 1359 – zostały odnowione przywileje miejskie Ornety na prawie chełmińskim. Miasto otrzymało ratusz.

1406 – wzmianka o szpitalu św. Ducha - średniowiecznym szpitalu orneckim.

21 stycznia 1454 – Zjazd w Ornecie podczas którego miasta warmińskie stanęły po stronie Prus w wojnie trzynastoletniej.

1466 – II pokój toruński, w wyniku którego Warmia wraz z Ornetą weszły w skład Korony Polskiej.

24 listopada 1520 – ciężkie 8-dniowe oblężenie Ornety, które skończyło się oddaniem miasta Albrechtowi Hohenzollernowi

1538 – Mikołaj Kopernik podczas pobytu w Ornecie asystował biskupowi Janowi Dantyszkowi przy odbiorze przysięgi składanej komornictwu biskupiemu.

1586 – osadzenie klasztoru katarzynek z inicjatywy biskupa Marcin Kromera.

17 lipca 1626 – Orneta została zajęta przez wojska szwedzkie.

1655-1660 – w wyniku drugiej wojny szwedzkiej miasto zostało całkowicie zrujnowane.

1703-1788 – Hans Wulff syn organmistrza z Ornety zbudował organy oliwskie.

1772 – Orneta w zaborze Pruskim.

1829-1830 – budowa kościoła ewangelickiego.

1867 – pierwsze gimnazjum w Ornecie.

1872-1875 – powstał nowoczesny szpital miejski - szpital św. Elżbiety.

1884 – Orneta otrzymała połączenie kolejowe z Olsztynem - budowa dworca kolejowego.

1885 – miasto otrzymało kolejne połączenie kolejowe, tym razem z Pieniężnem.

1894 – kolejne połączenie kolejowe z Morągiem.

1901 – powszechna elektryfikacja Ornety.

1902 – utworzenie Gimnazjum Żeńskiego.

1905 – połączenie kolejowe Ornety z Lidzbarkiem Warmińskim.

1911 – Orneta została skanalizowana i otrzymała wodociągi.

20 listopada 1925 – nowy budynek gimnazjów żeńskiego i męskiego.

17 marca 1945 – zajęcie Ornety przez wojska II i III frontu białoruskiego.

23 lipca 1945 – przekazanie Ornety administracji polskiej.

1945-1998 okres rozwoju, rozbudowy miasta - nowe zakłady przemysłowe, budynki mieszkalne i użyteczności publicznej.

1975 – w wyniku przeprowadzonej reformy administracyjnej Orneta weszła w skład województwa elbląskiego.

1999 – Orneta w nowo powstałym województwie warmińsko-mazurskim w powiecie lidzbarskim.

Osobny artykuł: Herb Ornety.

Architektura

Do zabytków miasta należą:

Cerkiew bł. Emiliana Kowcza w Ornecie - cerkiew greckokatolicka. Od 1996 mieści się w adaptowanym budynku magazynowym z początku XX wieku, zlokalizowanym przy ulicy Młynarskiej. Świątynia posiada jedną kopułę. Wewnątrz mieści się współczesny ikonostas.
Kościół katolicki obrządku bizantyjsko-ukraińskiego (ukr. Українська Греко-Католицька Церква – Ukrajinśka Hreko-katołyćka Cerkwa) – większy arcybiskupi Kościół wschodni działający obecnie na terenie Ukrainy oraz wśród diaspory ukraińskiej, uznający władzę i autorytet papieża.

Ratusz z XIV wieku

Ratusz – wybudowany w stylu gotyckim znajduje się w centralnej części rynku orneckiego. Powstał on w 1351 na miejscu dawnego domu kupieckiego. Pierwsza wzmianka o nim datowana jest na 1359. Obecny kształt bryły ratusza został nadany najprawdopodobniej w latach 1376-1389. Jest to budynek murowany z liczną zendrówką. W XV wieku ratusz został obudowany murowanymi budami które wzmiankowane są już w 1423. W 1614 owe budy uzyskały status domków budniczych. Ratusz ornecki zbudowany jest na planie prostokąta z dosyć znacznie rozczłonkowanym szczytem. Dach wieńczy ośmioboczna wieżyczka barokowa z galeryjką która odnawiana była trzykrotnie w 1586, 1622 i 1832. W hełmie wieży umieszczony jest najstarszy na Warmii dzwon pochodzący z 1384.

gotycki kościół

Kościół parafialny św. Jana Chrzciciela – gotycki kościół parafialny został zbudowany w latach przed 1350 – po 1370, z inicjatywy biskupa Hermana z Pragi. Jest ceglaną czteroprzęsłową bazyliką z niewyodrębnioną częścią prezbiterialną i z wieżą od zachodu. W XV w. dobudowano kaplice boczne, które z czasem otrzymały ozdobne szczyty, nadające budowli niezwykle malowniczy wygląd, podkreślony ceramicznym detalem architektonicznym. Kościół znacznie ucierpiał w historii głównie za sprawą wojen i pożarów, lecz mimo to należy do najbardziej interesujących na Warmii. Został zniszczony w czasie wojen krzyżackich w latach 1519-1525. Po zniszczeniach kościół przebudowano i rozbudowano, otrzymał m.in. nowe szczyty i sklepienia. Około 1900 przeprowadzono gruntowny remont kościoła nie zmieniając jednak jego konstrukcji i architektury. We wnętrzu budynku na uwagę zasługują liczne zabytki: ołtarz główny z 1744, żyrandol z 1576, barokowe ołtarze boczne (św. Elżbiety Węgierskiej, św. Katarzyny Aleksandryjskiej, Serca Pana Jezusa), ambona z 1744. Liczne są ołtarze umieszczone przy filarach: ołtarz NMP Różańcowej z 1761 roku, ołtarz św Józefa. Wewnątrz znajduje się również gotycki krzyż z XV wieku oraz mosiężny lawaterz. Znajdują się też gotyckie malowidła ścienne (m.in. Koronacja Marii z końca XIV w.), a ponadto liczne malowidła z XV w.

Cerkiew prawosławna św. Mikołaja (parafialna). Dawny kościół ewangelicki wybudowany w latach 1829-1830, zapewne wg projektu Karla Friedricha Schinkla, wieża 1905-1906. Po 1945 został przekazany Kościołowi Prawosławnemu. Nastąpiła wtedy adaptacja wnętrza do potrzeb liturgii prawosławnej, przebudowano ołtarz, ustawiono ikonostas. Pierwotny ołtarz barokowy połączony jest z kazalnicą, zakupiony z jednego z kościołów katolickich.

Cerkiew bł. Emiliana Kowcza

Kaplica Jerozolimska – pochodzi z 1829 roku. Wewnątrz barokowe wyposażenie m.in. ołtarz. Na ścianach zabytkowe obrazy z XVII w., przedstawiają one ukrzyżowanie i zdjęcie krzyża. Znajdują się też tutaj obrazy ukazujące życie św. Marii Magdaleny oraz zabytkowe drewniane świeczniki z początku XIX wieku.

Układ urbanistyczny miasta z rynkiem i ratuszem pośrodku, znajdują się też tutaj liczne kamieniczki zabytkowe które otaczają rynek oraz stoją przy okolicznych ulicach.

Kamienice na starym mieście, głównie wokół rynku, pochodzące z XVII-XIX w.

Klasztor Katarzynek z drugiej połowy XVI w.

Pozostałości zamku biskupiego (piwnice) z XIV i XVI w.

Pozostałości murów obronnych z XIV w.

Spichlerz z drugiej połowy XVIII w.

Synagoga

Osobny artykuł: Synagoga w Ornecie.

Ratusz w Ornecie - gotycka budowla pochodząca z 1376 roku, w XVII i XVIII wieku obudowana domkami kramarzy. Po zniszczeniach ostatniej wojny ratusz został odbudowany w latach 70. XX wieku. Posiada ozdobne szczyty, dach zwieńczony barokową wieżyczką z zegarem i najstarszym na Warmii dzwonem, pochodzącym z 1384 roku.
Dobre Miasto (dawniej niem. Guttstadt) – miasto w woj. warmińsko-mazurskim, w powiecie olsztyńskim, siedziba gminy miejsko-wiejskiej Dobre Miasto. Ośrodek usługowy i przemysłowy na Pojezierzu Olsztyńskim nad Łyną, ok. 25 km na północ od Olsztyna.

czytaj dalej: [2], [3]

w oparciu o Wikipedię (licencja GFDL, CC-BY-SA 3.0, autorzy, historia, edycja)