Orzeczenie - językoznawstwo - Polski Serwis Naukowy

Orzeczenie – w składni jest to część zdania, która opisuje czynność podmiotu.

Orzeczenie odpowiada na pytania: „Co robi?”, „Co się z nim/nią dzieje?” oraz „W jakim jest stanie?”

Najczęściej jest wyrażone osobową formą czasownika (jest to wtedy tzw. orzeczenie czasownikowe), np. Jego żona biega codziennie. Po długiej, męczącej podróży doszliśmy do celu wyprawy.

Może być również formą złożoną – przykładem jest tu orzeczenie imienne, np. Ta kobieta jest dyrektorem.

Podmiot - część zdania, która w zdaniu w stronie czynnej oznacza wykonawcę czynności wyrażonej orzeczeniem, obiekt podlegający procesowi wyrażonemu orzeczeniem lub znajdujący się w stanie wyrażonym orzeczeniem.

Orzeczenie imienne – w składni jeden z rodzajów orzeczenia, złożony z łącznika będącego elementem czasownikowym, w zgodzie z podmiotem i orzecznika o charakterze imiennym.

Orzeczenie może być wyrażone formą czasownika niewłaściwego (warto, można, itp.), np. Warto by iść do kina.

Orzeczenie może być wyrażone związkiem frazeologicznym, np. Kupiłam kota w worku.

Między podmiotem a orzeczeniem powinien zachodzić związek zgody. W zdaniach bezpodmiotowych, przy zastosowaniu podmiotu logicznego (np. Przybywa kłopotów., Zostało jeszcze wiele do zrobienia.), orzeczenie przyjmuje postać 3. osoby liczby pojedynczej (zobacz: koniugacja).

Z formalnego punktu widzenia, aby można mówić o istnieniu zdania, konieczna jest w nim obecność orzeczenia. Wypowiedzenia, w których nie ma orzeczenia, ale można je wprowadzić, to równoważniki zdań. Wypowiedzenia nie zawierające orzeczenia, w których nie da się go wprowadzić to zawiadomienia.

Związek zgody (kongruencja) – relacja między powiązanymi elementami zdania wymagająca, aby jeden miał taką samą formę jak drugi – zwykle jeden z nich ma pewną niezmienną formę, drugi natomiast może występować w wielu różnych formach i przyjmuje formę wyrazu nadrzędnego.

Zawiadomienie – wypowiedzenie, które nie zawiera osobowej formy czasownika i nie można go wprowadzić. Często bywa donosem, przekazaniem ważnej informacji która może interesować. Jest pisemną (rzadziej ustną) formą wypowiedzi. Zawiera dużo określeń.

Orzeczenie czasownikowe – np. Gosia idzie do sklepu.

Orzeczenie imienne, składające się z dwóch części: łącznika (wyrażonego osobową formą być, stać się, zostać) oraz orzecznika (wyrażonego dowolną samodzielną częścią mowy oprócz czasownika np. Tomasz Sikora został mistrzem w biatlonie.)

Orzeczenie modalne, składające się z czasownika modalnego, np. „Potrafię pływać”.

Orzeczenie peryfrastyczne, np.wychodzić za mąż'.

Zobacz też