Orzysz - Polski Serwis Naukowy

Ten artykuł dotyczy miasta. Zapoznaj się również z: inne obiekty geograficzne o tej nazwie.

Orzysz (niem. Arys, prus. Aris) – miasto w województwie warmińsko-mazurskim, w powiecie piskim. Siedziba gminy miejsko-wiejskiej Orzysz. W latach 1975-1998 miasto administracyjnie należało do woj. suwalskiego. Położone nad rzeką Orzyszą między jeziorami Sajno i Orzysz.

Niemcy (Republika Federalna Niemiec, RFN; do traktatu pomiędzy RFN a Polską Rzecząpospolitą Ludową (1970) w Polsce stosowana była oficjalnie nazwa Niemiecka Republika Federalna, NRF; niem.: Deutschland lub Bundesrepublik Deutschland, BRD) – państwo federacyjne położone w Europie, będące członkiem Unii Europejskiej (UE), Unii Zachodnioeuropejskiej (UZE), G8, ONZ oraz NATO. Stolicą Niemiec jest Berlin (przed połączeniem z NRD – Bonn, obecnie noszące tytuł miasta federalnego). Językiem oficjalnym jest język niemiecki.
Wieża – w architekturze konstrukcja o wymiarach poprzecznych znacznie mniejszych od wysokości, pracująca jako wspornik utwierdzony w fundamencie, obciążony działaniem wiatru w kierunku poziomym oraz obciążeniem grawitacyjnym[1]. Wieże miały różne funkcje, szczególnie popularne były w architekturze średniowiecznej, przede wszystkim jako wieże obronne i kościelne – zarówno wolno stojące (kampanile, dzwonnice), jak i stanowiące część budynku kościoła. W średniowiecznym zamku występowała tzw. wieża ostatniej obrony (donżon).

Według danych z 31 grudnia 2010 r. miasto miało 5732 mieszkańców. Drugie co do liczby mieszkańców miasto w powiecie piskim.

Według danych z 1 stycznia 2011 r. powierzchnia miasta wynosiła 8,17 km².

Historia

Historia miasta sięga XV wieku, kiedy to 2 marca 1443 roku nad jeziorem Aris ulokowano osadę o nazwie Neudorf (Nowa Wieś). Przywilej lokacyjny ustanowił Konrad von Erlichshausen. Nazwa ta nie przyjęła się, już w początkach XVI wieku w dokumentach krzyżackich występuje jako Aris, później Arys. Nazwa polska Orzysz jest spolszczoną nazwą niemiecką. Wieś rozbudowała się wzdłuż szlaku handlowego przyjmując formę ulicówki. W XIX wieku Orzysz otrzymał przywilej odbywania stałych targów i dorocznych jarmarków. Prawa miejskie uzyskał w 1725 roku z rąk króla Fryderyka Wilhelma I. Od 1753 roku stacjonował tu garnizon wojskowy. W 1890 roku w okolicy założono duży poligon wojskowy znany jako poligon Orzysz. Powstanie i rozbudowa poligonu oraz związane z tym inwestycje wojskowe przyczyniły się do rozwoju miasta. Na początku XX wieku uruchomiono połączenia kolejowe, w 1908 roku z Piszem i Giżyckiem, a w 1911 roku z Mrągowem i Ełkiem. W czasie I wojny światowej miasto okupowali Rosjanie (listopad 1914 – luty 1915). W Orzyszu w 1940 roku zmarł znany poeta mazurski Michał Kajka urodzony w miejscowości Ogródek (ok. 15 km od Orzysza). W 1945 r. miasto częściowo zniszczone włączone do Polski.

Zakon krzyżacki – pełna nazwa brzmi: Zakon Szpitala Najświętszej Marii Panny Domu Niemieckiego w Jerozolimie (Zakon Krzyżacki, Zakon Niemiecki, łac. Ordo fratrum domus hospitalis Sanctae Mariae Theutonicorum in Jerusalem, Ordo Teutonicus, OT, niem. Orden der Brüder vom Deutschen Haus Sankt Mariens in Jerusalem, Deutscher Orden, DO) – zakon rycerski, jeden z trzech największych, obok joannitów i templariuszy, które powstały na fali krucjat w XII wieku. Zakon na wiele setek lat opanował obszary późniejszych Prus Wschodnich oraz dzisiejszej Łotwy i Estonii tworząc z tych ziem Prusy Zakonne. Zakon podbił także niektóre ziemie Polski i Litwy.
Giżycko (niem. Lötzen, pol. (dawniej) Łuczany, Lec, prus. Lēcai) – miasto i gmina miejska w województwie warmińsko-mazurskim, w powiecie giżyckim położone na Mazurach. Do 1975 roku miasto administracyjnie należało do województwa olsztyńskiego, a po zmianach w podziale administracyjnym miasto przyłączono do województwa suwalskiego.

Zabytki

Kościół pw. Matki Boskiej Szkaplerznej – wzniesiony w 1530 r. i później przebudowany. Świątynia o niskim korpusie przykrytym dwuspadowym dachem ma niewielką wieżę ozdobioną półkolistymi podwójnymi blendami. Wewnątrz jest współczesne wyposażenie. Ołtarz z 1948 roku.

Kościół pw. Najświętszego Serca Pana Jezusa – eklektyczny budynek o wiejskim charakterze położony przy ulicy Ełckiej. Jest to budynek z malowniczymi dekoracjami na fasadzie. Powstał w 1913 r. W środku na belkowym stropie umieszczone są kolorowe malowidła przedstawiające anioły, sceny z życia Jezusa oraz symbole chrześcijaństwa.

Blenda (niem. blende ślepe okno, ślepa wnęka) – płytka wnęka w ścianie, o wykroju arkady lub okna, stosowana przede wszystkim w celach estetycznych, rzadziej do odciążenia ściany.
Pisz (dawniej Jańsbork albo Jansbork, niem. Johannisburg, prus. Pīsis) - miasto w woj. warmińsko-mazurskim, w powiecie piskim, siedziba gminy miejsko-wiejskiej Pisz, położone w południowo-wschodniej części Krainy Wielkich Jezior Mazurskich, nad jeziorem Roś i nad wypływającą z niego rzeką Pisą. Miasto otacza Puszcza Piska. W latach 1975-1998 miasto administracyjnie należało do woj. suwalskiego.

czytaj dalej: [2], [3]

w oparciu o Wikipedię (licencja GFDL, CC-BY-SA 3.0, autorzy, historia, edycja)