Osiedle Stare Miasto - Koło - Polski Serwis Naukowy

Kościół Podwyższenia Świętego Krzyża

Kościół i klasztor bernardynów

Ratusz miejski

Stary Rynek

Osiedle Stare Miasto w Kole – jedno z czterech osiedli w mieście, położone w jego centralnej części, na wyspie rzeki Warty. Zamieszkiwane przez 1878 mieszkańców (2004).

Stary Rynek w Kole – najstarszy, centralny plac miasta o wymiarach 75 i 100 metrów. W jego centrum usytuowany jest ratusz z XVI wieku. Położony na terenie osiedla Stare Miasto.

Kalisz (łac. Calisia, jid. קאַליש, niem. Kalisch) – jedno z najstarszych miast w Polsce, historyczna stolica Wielkopolski Wschodniej. Drugi co do wielkości i również drugi najsilniej zurbanizowany ośrodek województwa wielkopolskiego, powiat grodzki, siedziba powiatu ziemskiego. Centralne miasto aglomeracji kalisko-ostrowskiej, którą tworzy wraz z Ostrowem Wielkopolskim. Siedziba diecezji kaliskiej.

26 lipca 1951 r. zabudowa oraz przestrzeń architektoniczna osiedla zostały wpisane do rejestru zabytków.

Granice administracyjne

Granice osiedla określa rzeka Warta okalająca je dookoła. Z północy i wschodu jest to właściwa rzeka, natomiast z południa i zachodu zanikający kanał Ulgi. Stare Miasto graniczy z osiedlami Przedmieście Warszawskie, Przemieście Kaliskie oraz Płaszczyzna, a także miejscowością Ruszków Drugi położoną na terenie gminy Kościelec.

Henryk Marconi (ur. 7 stycznia 1792 w Rzymie, zm. 21 lutego 1863 w Warszawie) – polski architekt włoskiego pochodzenia, od 1822 w Polsce, jeden z najwybitniejszych i najbardziej płodnych polskich architektów pierwszej połowy XIX wieku.

Zespół Szkół Technicznych w Kole – jedna z czterech kolskich szkół ponadgimnazjalnych. Położona jest w pobliżu dworca kolejowego, na terenie osiedla Przedmieście Warszawskie. Założona w 1905 r.

Administracyjnie osiedle położone jest na terenie kolskiej parafii rzymskokatolickiej Podwyższenia Świętego Krzyża.

Historia

Dzisiejsze osiedle Stare Miasto było pierwszym zalążkiem miasta Koła. 18 lipca 1362 r. dotychczasowa wieś Koło otrzymała z rąk króla Kazimierza III Wielkiego prawa miejskie. Granice administracyjne wyznaczała rzeka Warta. Prawdopodobnie już w 1390 r. pierwszy wójt Henryk zbudował na centralnym placu drewniany dwór, który w pierwszej połowie XVI wieku zastąpiono murowanym późnogotyckim ratuszem. W latach 1405 - 1409 trwała budowa gotyckiej świątyni, którą konsekrowano pod wezwaniem Podwyższenia Świętego Krzyża oraz Świętej Doroty i Świętej Katarzyny. W 1419 abp Mikołaj Trąba poświęcił także kościół Świętego Ducha zlokalizowany w okolicach dzisiejszego spichlerza i terenu fabryki Zremb. Od XV wieku aż do 1716 r. na nadwarciańskich błoniach zbierała się szlachta wielkopolska na sejmikach ziemskich. Za czasów panowania księżnej Anny Sochaczewskiej w Kole, w 1482 r. poświęcono gotycki kompleks kościelno-klasztorny, nad którym opiekę przejęli bernardyni. W 1518 r. wybuchł pożar, który strawił znaczną część osiedla.

Pomnik “Bojownikom o wolność i niepodległość” w Kole – pomnik usytuowany nad zalewem Warty, upamiętniający ofiary walk o niepodległość. Położony jest na terenie osiedla Stare Miasto.

Osiedle Płaszczyzna w Kole – jedno z czterech osiedli w mieście, położone w jego wschodniej części, na prawym brzegu rzeki Warty. Zamieszkiwane przez 2070 mieszkańców (2004).

W 1759 r. w wyniku pożaru zniszczeniu uległ kościół Świętego Ducha. 30 marca 1773 r. poświęcono kamień węgielny pod nowy kościół klasztorny pod wezwaniem Nawiedzenia Najświętszej Maryi Panny. W 1824 r. zniesiono probostwo przy kościele Świętego Ducha, a cały majątek przekazano kolskiej farze. Od roku 1828 r. – po regulacji Koła wg planów Tomasza Karola Pelletiera – most na Warcie przeniesiono w kierunku południowym. Od tamtej pory jedyny wjazd na część wyspową miasta istnieje poprzez ulice: Sienkiewicza (prawy brzeg) i Nowowarszawska (prawy brzeg). W 1830 r. rozpoczęła się przebudowa ratusza miejskiego w duchu klasycystycznym przez Henryka Marconiego. W 1833 r. wybudowano nowy most na rzece w kierunku Kalisza. W 1846 r. ostatecznie rozebrano kościółek Świętego Ducha.

Osiedle Kaliskie w Kole – jedno z czterech osiedli w mieście, położone w jego południowej części, na lewym brzegu rzeki Warty. Zamieszkiwane przez 1713 mieszkańców (2004).

Dom przy ul. Grodzkiej 2 w Kole – budynek wybudowany w połowie XIX wieku. Nie posiada wyraźnych cech stylowych. Położony jest na terenie osiedla Stare Miasto.

Około 1860 r. otwarto nową żydowską synagogę. 10 grudnia 1888 r. otwarto w Kole teatr, znajdujący się przy obecnym Nowym Rynku. W tym samym czasie wybudowano znaczną część kamienic przy obecnych ulicach: Stary Rynek, Mickiewicza, Grodzkiej i Wschodniej, a także stylowy gmach Urzędu Miejskiego oraz klasycystyczną willę Sejmik. W 1914 r. swoją działalność rozpoczęła Szkoła Podstawowa nr 2, którą w 1961 r. przeniesiono do gmachu przy ul. Poniatowskiego. 26 sierpnia 1934 r. odsłonięto pomnik "Bojownikom o wolność i niepodległość", położony nad zalewem rzeki Warty.

Gmach Urzędu Miasta w Kole – nietynkowany budynek o ciekawej architekturze. Pochodzi z II połowy XIX wieku. Położony pomiędzy kościołami, na terenie osiedla Stare Miasto.

Osiedle Warszawskie w Kole – jedno z czterech osiedli w mieście, położone w jego północnej części, na prawym brzegu rzeki Warty. Zamieszkiwane przez 18 433 mieszkańców (2004).

10 grudnia 1938 r. miało miejsce poświęcenie i otwarcie dwóch żelbetonowych mostów na Warcie i na zalewie. Już rok później zostały wysadzone przez Armię Poznań podczas kampanii wrześniowej. 20 września 1939 r. Niemcy podpalili synagogę, a Żydów zamknęli w getcie, później wywożąc ich do obozu zagłady Kulmhof w Chełmnie nad Nerem. W kościele farnym władze okupacyjne urządziły magazyn odzieży. Podczas działań wojennych wojska hitlerowskie doszczętnie ograbiły wnętrza kolskich kościołów, a następnie podczas ucieczki podpaliły je.

SS Sonderkommando Kulmhof, Vernichtungslager Kulmhof, Waldlager Kulmhof, Kulmhof an der Nehr – obóz zagłady założony przez Niemców we wsi Chełmno nad Nerem. Funkcjonował od jesieni 1941 roku do kwietnia 1943, oraz na krótko w 1944 roku.

Dom przy Starym Rynku 26 w Kole – tynkowany budynek o ciekawej architekturze. Pochodzi z 1887 r. Położony naprzeciwko ratusza miejskiego, na terenie osiedla Stare Miasto.

W latach 1952 - 1972 w gmachu przy ul. Mickiewicza mieściła się Publiczna Średnia Szkoła Zawodowa. Później jej miejsce zajęła szkoła specjalna. W latach 70. XX wieku władze miasta przeniosły swoją siedzibę ze Starego Miasta do nowego gmachu przy ul. Sienkiewicza. W 1985 r. rozpoczęto remont kapitalny ratusza. Planowano przebudować wnętrza pod kątem przystosowania obiektu do potrzeb Muzeum Technik Ceramicznych. Jednak 25 maja 1987 r. miała miejsce katastrofa budowlana ratusza - całkowicie zawaliła się gotycka wieża, niszcząc całą północną część budynku. Do 2008 r. trwała odbudowa.

Mikołaj Trąba herbu Trąby (ur. ok. 1358 w Sandomierzu, zm. 2 grudnia 1422 w Lubicy na Spiszu), polski duchowny katolicki, notariusz królewski od 1390 roku, podkanclerzy koronny 1403–1412, arcybiskup halicki 1410-1412, arcybiskup gnieźnieński od 1412, pierwszy prymas Polski od 1417.

Sejmiki ziemskie – zjazdy szlachty wielkopolskiej, które odbywały się w Kole od początku XV wieku aż do 1716 r. Zgodnie z pisemnym przekazem miały miejsce w refektarzu klasztoru bernardynów, a gdy przybierały większe rozmiary, przenoszone je na nadwarciańskie błonia.

Obiekty

W obrębie osiedla znajdują się m.in.:

kościół farny Podwyższenia Świętego Krzyża z 1409 r.

kościół Nawiedzenia NMP i klasztor bernardynów z XV i XVIII wieku

ratusz miejski z XVI wieku, odbudowany w XXI wieku

spichlerz zbożowy z przełomu XVIII i XIX wieku

budynek Urzędu Miejskiego z końca XIX wieku

willa "Sejmik" z przełomu XIX i XX wieku

dom, ul. Grodzka 2 z połowy XIX wieku

dom, Stary Rynek 26 z 1887 r.

liczne zabytkowe kamienice z przełomu XIX i XX wieku

pomnik na miejscu dawnych żydowskich synagog

Muzeum Technik Ceramicznych

pomnik "Bojownikom o wolność i niepodległość"

Specjalny Ośrodek Szkolno-Wychowawczy im. Świętego Mikołaja

Ulice

Osiedle Stare Miasto obejmuje ulice:

Kościół Podwyższenia Świętego Krzyża w Kole - typowa gotycka budowla, wybudowana na początku XV wieku. Jest świątynią trzynawową, z węższym i nieco niższym prostokątnym prezbiterium. Ze znajdujących się wewnątrz zabytków na szczególną uwagę zasługują: późnorenesansowe sakramentarium z piaskowca (XVI wiek), ośmiokątna ambona (XV wiek), płyta nagrobna Jana z Garbowa (XV wiek). Położony jest na terenie osiedla Stare Miasto.

Muzeum Technik Ceramicznych w Kole – jedyna tego typu jednostka muzealna w Polsce. Założona w 1975 r. Oprócz wystaw dotyczących ceramiki prezentuje też ekspozycje na temat historii miasta i inne. Siedziba mieści na terenie osiedla Stare Miasto.