Osoba - językoznawstwo - Polski Serwis Naukowy

Osoba - kategoria gramatyczna czasownika określająca, jak podmiot zdania ma się do stanu lub czynności określonej przez orzeczenie.

W języku polskim, podobnie jak w innych językach indoeuropejskich wyróżnia się 3 osoby:

ja, my (mówiący jest wykonawcą czynności)
ty, wy (mówiący zwraca się do wykonawcy czynności)
on/ona, oni/one (mówiący nie jest ani nie zwraca się do wykonawcy czynności, jest nim osoba trzecia)

Obwiatyw

W niektórych językach pozaeuropejskich wyróżnia się jeszcze czwartą osobę, tzw. obwiatyw, którym wyraża się topikalizację innej części zdania niż podmiot. Przykładowo w języku kri (dialekt z równin - Plains Cree):

Tok pisin – język kreolski używany w Papui-Nowej Gwinei, gdzie jest jednym z języków urzędowych. Dla około 120 tys. mieszkańców kraju jest językiem ojczystym, jako drugi język zna go 4 miliony osób[1]. Jest najszerzej znanym w Papui-Nowej Gwinei językiem - pełni rolę języka wehikularnego.

Język indonezyjski (Bahasa Indonesia) - od 1949 język urzędowy w Indonezji. Języka indonezyjskiego używa około 163 mln. osób, z czego dla 23 mln. jest to język ojczysty.

Betty neehiyaweew ("Betty zna kri", 3 os. lp.), ale: Betty ohtaawiya neehiyaweeyiwa - formalnie oznacza "Ojciec Betty zna kri", jednak użycie orzeczenia w obwiatywie oznacza, że zdanie opisuje Betty, a nie jej ojca. Można je zatem przetłumaczyć jako "Betty ma ojca, który zna kri". W języku kri zdanie to opisuje Betty, jednak jego podmiotem jest ojciec.

Czasownik – odmienna oraz samodzielna część mowy przedstawiająca dziejące się czynności oraz niektóre stany. W zdaniu tworzy orzeczenie. Nie w każdym języku da się wyróżnić jasną klasę czasowników, np. w języku japońskim przymiotniki mają wiele właściwości charakterystycznych dla czasowników.

Języki indoeuropejskie - jedna z największych i najwcześniej odkrytych spokrewnionych ze sobą języków współczesnych, używanych od kilku tysięcy lat w Europie, Indiach (stąd przymiotnik indoeuropejski) i południowo-zachodniej Azji. W czasach nowożytnych języki indoeuropejskie rozprzestrzeniły się na wszystkie kontynenty, głównie za sprawą angielskiego, hiszpańskiego i portugalskiego. Obecnie jako językami ojczystymi posługuje się nimi ok. 3 miliardy osób na całym świecie (co stanowi ok. 45% ziemskiej populacji).

Obwiatyw pozwala też ujednoznacznić zdania typu: Zabił go, bo był tchórzem. Użycie zwykłej 3. osoby w zdaniu podrzędnym oznacza, że zabójca był tchórzem, użycie obwiatywu natomiast, że tchórzem był zabity.

W gramatyce opisowej nie uznaje się czasem obwiatywu za czwartą osobę, a jedynie jedną z dwu form 3. osoby (żadna z wyżej przedstawionych form nie odpowiada bowiem dokładnie osobie 3 w językach bez obwiatywu - zakres ich użycia pokrywa się z nią tylko częściowo).

Występowanie obwiatywu jest typową cechą języków algonkińskich, istnieje on też w językach eskimoskich.

Podmiot - część zdania, która w zdaniu w stronie czynnej oznacza wykonawcę czynności wyrażonej orzeczeniem, obiekt podlegający procesowi wyrażonemu orzeczeniem lub znajdujący się w stanie wyrażonym orzeczeniem.

Inuktitut (ᐃᓄᒃᑎᑐᑦ inuktitut znaczy dosłownie język ludzi albo nasz język) to język aglutynacyjny należący do rodziny języków eskimo-aleuckich, używany głównie w Kanadzie.

Inkluzywność i ekskluzywność 1. osoby l. mn.

W niektórych językach (np. w niektórych indiańskich, w języku indonezyjskim, języku tok pisin i in.) występuje też rozróżnienie 1. osoby liczby mnogiej na inclusivus ("my inkluzywne") i exclusivus ("my ekskluzywne"). Przykładowo w języku keczua:

Inclusivus ("my" inkluzywne) - forma językowa pierwszej osoby liczby mnogiej, odpowiadająca polskiemu "my" z uwzględnieniem odbiorcy (słuchacza) - ja (lub my) wraz z tobą.

Gramatyka (z greki [τέχνη] γραμματική) – dział językoznawstwa zajmujący się badaniem reguł, które rządzą generowaniem wyrazów i zdań języka. W zakres gramatyki wchodzą: fonologia, morfologia, składnia. Terminem tym określa się także sam zbiór reguł określających zasady tworzenia poprawnych wypowiedzi, zatem można powiedzieć, że każdy język ma własną gramatykę.

ñuqanchik (my inkluzywne) = ja + ty (+on, oni, one itp.), czyli "ja (my) wraz z tobą"

ñuqayku (my ekskluzywne) = ja + on/oni/one itp., czyli "my bez ciebie".

W niektórych językach jest to tylko rozróżnienie zaimków, w niektórych pociąga jednak za sobą zmianę kategorii gramatycznej czasownika.

Język polski (polszczyzna) należy wraz z językiem czeskim, słowackim, pomorskim (kaszubskim), dolnołużyckim, górnołużyckim oraz wymarłym połabskim do grupy języków zachodniosłowiańskich, stanowiących część rodziny języków indoeuropejskich.

Język kri (nazwa własna: nêhiyawêwin, nîhithawîwin a. nêhinawêwin; ang. Cree) - kontinuum dialektów (kri-montagnais-naskapi) z rodziny algonkińskiej, używanych przez ok. 50 tysięcy rdzennych mieszkańców Kanady (Indian Kri) na rozległych obszarach od Alberty po Labrador. Dialekty języka kri są blisko spokrewnione z językiem odżibwe i wraz z nim wschodzą w skład kontinuum kri-odżibwe-ottawa. Język kri jest także komponentem używanych dawniej pidżinów miszif i bungee. Do zapisu języka kri używa się alfabetu łacińskiego lub (tradycyjnie) sylabariusza kri, będącego odmianą sylabariusza kanadyjskiego.