Ossolińscy - Polski Serwis Naukowy

Herb rodziny – Topór

Zamek w Ossolinie, 1794

Zakład Narodowy im. Ossolińskich we Lwowie

Ossolińscy – nazwisko polskiej rodziny szlacheckiej oraz rodzin mieszczańskich i chłopskich.

Historia

W historycznych źródłach Ossolińscy pojawili się w XIV wieku. Ossolińscy wywodzą się z możnego średniowiecznego rodu Toporczyków z Morawicy koło Krakowa. W wieku XIV jedna z gałęzi Toporczyków osiadła na Ossolinie koło Sandomierza. Protoplastą rodu był Jan z Ossolina, syn wielkiego marszałka koronnego i kasztelana krakowskiego – Nawoja z Tęczyna. Potomkowie Jana pisali się „z Ossolina” i dali oni początek rodzinie Ossolińskich. Od pierwszej połowy wieku XVI liczni potomkowie Jana z Ossolina zaczęli używać nazwiska Ossoliński, co było zgodne z ówczesną tradycją w Rzeczypospolitej kiedy zaczęto odstępować od używania przydomków np. z Ossolina, z Ciechanowa czy z Balic na rzecz bardziej „nowoczesnego” nazwiska obranego od nazwy miejsca, skąd pochodził ród.

Zamek w Ossolinie - zbudowany w 1633, przez Jerzego Ossolińskiego, wojewodę sandomierskiego. Wzniesiony na cyplu płaskowzgórza, w miejscu rozebranej starej warowni, późnorenesansowy czworoboczny budynek zwieńczony attyką. Po drugiej stronie warowni, nad którym był przerzucony most arkadowy, znajdowały się zabudowania gospodarcze przedzamcza otoczone murem i zewnętrznymi umocnieniami bastionowymi. W 1816, ówczesny dziedzic, Antoni Ledóchowski, kazał wysadzić zamek w powietrze w nadziei odnalezienia rzekomych skarbów.

Krzyżtopór (dawniej Krzysztopór) – pałac mylnie zwany zamkiem w miejscowości Ujazd w województwie świętokrzyskim. Wznoszony w XVII wieku, nigdy nie został ukończony. Obecnie znajduje się w stanie ruiny.

Linia arystokratyczna rodu osiadła na Ossolinie wygasła po mieczu na początku XX wieku. Do dziś żyją potomkowie rozgałęzionych w XVII i XVIII wieku linii szlacheckich w Polsce i świecie.

Członkowie rodziny

Jan Ossoliński (zm. 1396) – kasztelan wiślicki, protoplasta rodu Ossolińskich.

Jan z Ossolina (zm. 1459) – kasztelan radomski (1419-1435), wojnicki (1442).

Andrzej z Ossolina i Balic (zm. po 1488) – obrońca przed najazdem węgierskim w 1474 r., dzielny rycerz, dziedzic wielkiego majątku Ossolina.

Paweł Ossoliński (zm.1534) – dziedzic Klimontowa, kilkukrotny poseł Rzeczypospolitej na obce dwory.

Hieronim Ossoliński (zm. 1576) – kasztelan sądecki, wojnicki i sandomierski, starosta krzeszowski. Wybitny działacz ruchu kalwińskiego w Rzeczypospolitej.

Jan Zbigniew Ossoliński (1555-1628) – podkomorzy, wojewoda

Krzysztof Ossoliński (1587-1645) – podkomorzy, podstoli, wojewoda

Jerzy Ossoliński – kanclerz wielki koronny. W okresie bezkrólewia w Rzeczypospolitej latach 1648/50 de facto trzymał rządy w kraju. Został obdarowany tytułem książęcym przez papieżą Urbana VIII w 1633 roku. Tytuł ten zakwestionował jednak sejm Rzeczypospolitej.

Helena Tekla Ossolińska (?-1687) – poślubiła Aleksandra Michała Lubomirskiego

Józef Kanty Ossoliński (1707-1780) – wojewoda wołyński od 1757, polski magnat, ożeniony z Teresą Stadnicką

Franciszek Maksymilian Ossoliński – podskarbi wielki koronny, za wstawiennictwem Stanisława Leszczyńskiego miał otrzymać tytuł para i diuka Francji od Ludwika XV, Króla Francji w 1736 roku. Tytułu tego jednak mu nigdy oficjalnie nie przyznano, lecz Franciszek Maksymilian mimo to nim się posługiwał. Był sekretarzem Stanisława Leszczyńskiego w Lotaryngii.

Józef Kajetan Ossoliński (1758-1834) – twórca i założyciel pierwszej publicznej galerii obrazów w Warszawie w roku 1814.

Józef Maksymilian Ossoliński (1754-1826) – twórca i założyciel Zakładu Narodowego im. Ossolińskich, Ossolineum założonego we Lwowie w 1817 roku.

Herb

Rodzina Ossolińskich używała średniowiecznego herbu rodziny Toporczyków „Topór”.

Józef Kanty Ossoliński h. Topór z Tęczyna, z Balic, (ur. 1707 – zm. 18 listopada 1780 w Rymanowie) – wojewoda wołyński od 1757, chorąży nadworny koronny (1738), starosta sandomierski i chmielnicki, polski magnat, ożeniony w 1731 z Teresą Stadnicką, właścicielką Leska.

Protoplasta (gr. próton plastós - najpierw ukształtowany) – najstarszy znany przodek, od którego wywodzi się jakiś ród. Inaczej osoba, poza którą nie sięga historia danego rodu.

Zamki i pałace Ossolińskich były cenione w XVII wieku jako jedne z najwspanialszych w Rzeczypospolitej. Do największych z nich należał Krzyżtopór. Wspomnieć należy jeszcze o pałacu kanclerza Jerzego Ossolińskiego w Warszawie i jego zamku w Ossolinie.

Zobacz też

Ossolineum

Ossolin

Linki zewnętrzne

Portrety Ossolińskich

Strona o Ossolińskich

Źródła

Andrzej Przybyszewski, Ossolińscy herbu Topór, Radomyśl Wielki, 2009, ISBN 978-83-927999-2-4