Ostrów Wielkopolski (do 1920 Ostrów, łac. Ostrovia, niem. Ostrowo) – miasto i gmina w województwie wielkopolskim na Wysoczyźnie Kaliskiej, nad rzeką Ołobok, siedziba powiatu ostrowskiego i wiejskiej gminy Ostrów Wielkopolski. Jest jednym z ośrodków aglomeracji kalisko-ostrowskiej. Siedziba prokuratury okręgowej, oddziału regionalnego ZUS, Państwowej Inspekcji Pracy, Urzędu Dozoru Technicznego.

Według danych z 31 grudnia 2010 r. miasto miało 72 382 mieszkańców. Pod względem liczby mieszkańców zajmuje 54. miejsce w Polsce.

Patronem miasta jest św. Stanisław Biskup Męczennik. Od 1993 obchodzone jest Święto Miasta w rocznicę rozpoczęcia wydarzeń tzw. Republiki Ostrowskiej.

Położenie

Ostrów Wielkopolski leży w środkowej części Niziny Południowowielkopolskiej, w południowej części Wysoczyzny Kaliskiej, na północno-zachodnich stokach Wzgórz Wysockich. Przez północną część miasta przepływa lewy dopływ Prosny – Ołobok (Ołoboczka, Ostrowica), której z kolei prawym dopływem jest niewielki, w przeważającej części skanalizowany ciek Struga Ostrowska (w całości w granicach miasta). Przez południowo-zachodnią część miasta przebiega dział wodny między dorzeczami Odry i Warty.

Miasto jest położone na obszarze o wysokościach od 123 do 175 m n.p.m.

Według danych z 1 stycznia 2010 r. powierzchnia miasta wynosiła 41,90 km². Miasto stanowi 3,65% powierzchni powiatu.

Ostrów Wielkopolski graniczy od strony południowej z gminą Przygodzice, od strony północno-zachodniej z gminą Raszków, natomiast od zachodu i od wschodu, północnego-wschodu z wiejską gminą Ostrów Wielkopolski (gmina ma dwie rozdzielne części).

Warunki naturalne

Klimat

Pod względem klimatycznym teren miasta leży w strefie pogranicza dwóch dzielnic: środkowej (na północy) oraz łódzkiej (na południu). Okres wegetacyjny na tym obszarze trwa ok. 210–220 dni. Średnia roczna temperatura powietrza wynosi 8 °C, przy czym najcieplejszym miesiącem jest lipiec, ze średnią temperaturą 18,2 °C, natomiast najchłodniejszym – styczeń (-2,2 °C). Całkowita roczna suma opadów wynosi 500–550 mm, w tym 350 mm w półroczu ciepłym. Pokrywa śnieżna utrzymuje się przez 50–60 dni i osiąga maksymalną grubość około 20 cm (najczęściej w lutym).

Przyroda

Park Kultury i Wypoczynku Piaski-Szczygliczka

Na terenie miasta znajduje się 12 pomników przyrody. Inne formy ochrony przyrody w Ostrowie, ale także w jego najbliższej okolicy to:

Gospodarka

 Osobne artykuły: Gospodarka Ostrowa Wielkopolskiego i Holdikom.

Ośrodek przemysłu przetwórczego, głównie elektromaszynowego (precyzyjnego, środków transportu, metalowego), spożywczego, materiałów budowlanych – przewaga liczby osób zatrudnionych w przemyśle.

Okolice miasta są jednym z głównym obszarów wydobycia gazu ziemnego w Polsce. Rozwinięty sektor usług – handel detaliczny (do 2006 r. ograniczenia dla handlu wielkopowierzchniowego) i hurtowy. Współtworzy wraz z sąsiednimi ośrodkami Kalisko-Ostrowski Okręg Przemysłowy - w Planach Zagospodarowania Przestrzennego Województwa Wielkopolskiego region ten uznany został (obok regionu Poznania) za przyszłościowe miejsce koncentracji przemysłu. Podstrefa Kamiennogórskiej SSE.

Aglomeracja kalisko-ostrowska należy do dwóch rejonów województwa (obok aglomeracji poznańskiej) przewidzianych dla największej koncentracji przemysłu.

Wg danych z 31 marca 2011 r. w mieście było 3627 zarejestrowanych bezrobotnych.

W 2010 r. w Ostrowie było 8957 podmiotów gospodarki narodowej, co daje współczynnik 1237 na 10 tys. ludności podmiotów wpisanych do rejestru REGON.

Według danych z roku 2002 średni dochód na mieszkańca wynosił 1161,05 zł.

Historia

 Osobne artykuły: Historia Ostrowa Wielkopolskiego i Republika Ostrowska.

Ratusz i rynek w Ostrowie Wielkopolskim, karta pocztowa z początku XX w

W dokumentach pisanych Ostrów Wielkopolski pojawił się na pocz. XV w. Nazwa miasta to archaizm oznaczający wyspę, kępę wśród mokradeł.

Na północno-wschodnich obrzeżach obecnego Ostrowa ok. X w. znajdował się niewielki gród obronny. Obecnie trwają intensywne prace archeologiczne nad jego zbadaniem. Miasto otrzymało prawa miejskie najpóźniej w roku 1404. Do początków XVIII w. nie rozwijało się (pożary, wojny, siła okolicznych ośrodków). W 1711 mieszczanie zrezygnowali z praw miejskich. Ostrów podniesiony został z upadku dzięki nowym właścicielom - Jan Jerzy Przebendowski wyjednał u króla ponowną lokację miasta, połączoną tym razem z wydaniem licznych przywilejów. W 1714 Marszałek wielki koronny Franciszek Bieliński potwierdził stare przywileje i nadał nowe. Radziwiłłowie byli patronami i fundatorami wielu przedsięwzięć w mieście. Opieka właścicieli, gospodarność włodarzy, działania mieszkańców oraz korzystne, przygraniczne położenie przyczyniły się do szybkiego rozwoju miasta, przerwanego dopiero wybuchem II wojny światowej. Impulsem rozwojowym było także umiejscowienie w Ostrowie węzła kolejowego. Miasto było znaczącym ośrodkiem ruchu narodowego w okresie zaborów oraz podczas obu wojen światowych. Szczególnym epizodem w jego dziejach jest Republika Ostrowska – bezkrwawy przewrót w listopadzie 1918, w wyniku którego Polacy przejęli władzę w mieście. W latach międzywojennych Ostrów należał do czołówki najszybciej rozwijających się miast w Polsce – liczba mieszkańców zwiększyła się dwukrotnie, powstało wiele okazałych budynków, nowe zakłady przemysłowe (Fabryka Wagon). W czasie II wojny światowej w Ostrowie znajdował się obóz pracy. Po rozbiciu przez gestapo w 1941 struktur poznańskich Okręgu ZWZ jego siedziba została przeniesiona do Ostrowa. Stąd też prowadzono odbudowę struktur Związku dla całego Poznańskiego.

Architektura

Panorama miasta Ostrów Wlkp.

 Osobne artykuły: Architektura Ostrowa Wielkopolskiego i plac Stefana Rowińskiego w Ostrowie Wielkopolskim.

Zagospodarowanie przestrzeni

Ostrów Wielkopolski z lotu ptaka (od strony wschodniej)

Cechą charakterystyczną Ostrowa jest znaczna przewaga pogrupowanej w wielkie kompleksy zabudowy jednorodzinnej (Zacharzew, Krępa). Skupia ona ponad 50% wszystkich zasobów mieszkaniowych miasta. Intensywnie rozwijają się nowe osiedla z taką zabudową (Zębców, Pruślin oraz podmiejskie). Zabudowa wielorodzinna obecna jest w postaci niewielkich zespołów bloków na obrzeżach centrum (Śródmieście, os. Powstańców Wielkopolskich, os. Grunwaldzkie, os. Dembińskiego, os. Szamarzewskiego) oraz w większych zespołach na os. Jana Pawła II. Zabudowa przemysłowo-składowa skupiona jest w okolicach linii kolejowych w centralnej oraz zachodniej części miasta, a także na terenie Zębcowa i Str. Kamienic. Większe zespoły terenów zielonych koncentrują się na obrzeżach północnych (Piaski-Szczygliczka), wschodnich (Bagatela) i południowych (Zębców).

Pod zabudowę mieszkaniową wielorodzinną przewidziane są przede wszystkim tereny we wschodniej części miasta (os. Jana Pawła II, pn.-zach. część Starych Kamienic) oraz tzw. Nowe Miasto (na wschód od os. Grunwaldzkiego). Dla zabudowy jednorodzinnej przewidziano rejon Pruślina, Parceli Zacharzewskich, Topoli Mł., Wysocka Wlk., Wenecji, wsch. i płd. Str. Kamienic oraz os. Odolanowskiego, a dla zabudowy przemysłowej południową część miasta (Zębców, zach. Kamienice Str., os. Odolanowskie, płd. Pruślin, płn. Wysocko Wlk.) oraz wokół stacji kolejowych Ostrów Wlkp. Zachodni i Ostrów Wlkp. Gorzyce. Głównym terenem, który (poza Śródmieściem) miałby w przyszłości pełnić funkcje centrotwórcze jest wspomniane Nowe Miasto.

Zabytki

Kościół NMP Królowej Polski, zbudowany w XVIII wieku, jest to najstarszy zachowany w całości budynek w mieście

 Osobny artykuł: Zabytki Ostrowa Wielkopolskiego.

Ze względu na wartość dziedzictwa kulturowego na obszarze miasta wyodrębniono objętą rejestrem zabytków strefę podlegającą ścisłej ochronie konserwatorskiej. Zachował się układ urbanistyczny pochodzący najpóźniej z początku XVIII w. Zabudowa w centrum pochodzi w przeważającej części z 2. poł. XIX w. (niska klasycyzująca i wyższa reprezentująca historyzm) oraz z 1 połowie XX wieku (secesja, modernizm).

Najstarszym zachowanym w całości obiektem w mieście jest kościół rzymskokatolicki NMP Królowej Polski i ewangelicko-augsburski Świętej Trójcy, zwany Małym Kościółkiem będący budowlą szachulcowo-murowną. Tutejsza konkatedra św. Stanisława Biskupa została wybudowana w stylu neoromańskim. Najnowsza świątynia kościół św. Antoniego z Padwy reprezentuje styl modernistyczny. Ostów posiada jedyną zachowaną w Polsce bożnicę w stylu neomauretańskim tzw. "Nową" synagogę.

W Ostrowie mieści się jeden z najstarszych czynnych cmentarzy w Polsce (starszy od cmentarzy: Powązkowskiego w Warszawie i Rakowickiego w Krakowie) zwany "Starym" cmentarzem.

W mieście znajduje się zespół kamienic z XIX i XX wieku reprezentujących różne formy eklektyzmu i historyzmu, secesję oraz modernizm. Ponadto wybudowane w duchu historyzmu lub secesji wybudowano wille z przełomu XIX i XX wieku.

Zieleń miejska

Park Bracki

 Zobacz więcej w artykule Architektura Ostrowa Wielkopolskiego, w sekcji zieleń miejska w Ostrowie.

Tereny zielone (lasy, parki, skwery, zieleń uliczna) stanowią ok. 10% powierzchni miasta. Lasy zajmują 358,7 ha (2004). Jeden z terenów leśnych (Las Piaski) został zagospodarowany w latach 70. na Park Kultury i Wypoczynku Piaski-Szczygliczka. W latach 90. stracił na znaczeniu, obecnie jest rewaloryzowany. Parki i skwery zajmują 30,3 ha, zieleń uliczna 33,8 ha (2004). Większość parków została zrewaloryzowana w ciągu ostatnich kilkunastu lat. W latach 90. opracowana została koncepcja nowego Parku Sześćsetlecia Ostrowa. Miałby on liczyć ok. 25 ha powierzchni, z czego ok. 10 ha to istniejący obecnie teren leśny (tzw. Kozi Borek).