Otto Friedrich von der Groeben - Polski Serwis Naukowy

Nagrobek Otto Friedricha von der Groebena i jego żon w katedrze w Kwidzynie

Otto Friedrich von der Groeben (ur. 16 kwietnia 1657 w Napratach niedaleko Lidzbarku Warmińskiego w Warmii, zm. 30 czerwca 1728 w swych wschodniopruskich dobrach w Kwidzynie) był pruskim żołnierzem i uczonym podróżnikiem. W roku swej śmierci został generałem-pułkownikiem w armii króla Polski Augusta II.

Włochy (Republika Włoska, wł. Italia, Repubblica Italiana) – państwo położone w Europie Południowej, na Półwyspie Apenińskim, będące członkiem wielu organizacji, m.in.: UE, NATO, należące do ośmiu najbardziej uprzemysłowionych i bogatych państw świata – G8.

Fort Groß Friedrichsburg był brandenburską twierdzą zbudowana w kolonii w Ghanie o tej samej nazwie. W latach 1683-1718 kolonia należała i twierdza należały do Brandenburgii-Prus. Zbudowali ją uczony podróżnik Otto Friedrich von der Groeben i Philipp Pietersen Blonck.

Otto Friedrich był synem brandenburskiego generała Georga Heinricha von der Groeben. Choć był protestantem kształcili go jezuici. W wieku lat 17 poznał polskiego szlachcica (pułkownika), z którym zwiedzał Europę; odwiedzili razem Włochy, Maltę, Egipt (górę Synaj), Palestynę i Cypr. Z powodu kłopotów finansowych przez pewien czas uprawiał korsarstwo na Morzu Śródziemnym, rabując statki tureckie i arabskie.

Cypr (Republika Cypryjska) – państwo położone we wschodniej części Morza Śródziemnego u wybrzeży Turcji, Syrii i Libanu. Od 1 maja 2004 roku jest członkiem Unii Europejskiej. Nazwa wyspy pochodzi od łacińskiej nazwy miedzi (cuprum), której Cypr był w starożytności głównym dostawcą[potrzebne źródło].

Egipt (arab. مصر Miṣr; dialekt egipski: Máṣr (/masˤɾ/); łac. Aegyptus, gr. Αίγυπτος Aígyptos), nazwa oficjalna Arabska Republika Egiptu (arab. جمهوريّة مصر العربيّة Dżumhurijjat Misr Al-Arabijja) – państwo położone w północno-wschodniej Afryce z półwyspem Synaj w zachodniej Azji. Egipt otoczony jest przez Morze Śródziemne na północy i Morze Czerwone na wschodzie; graniczy z Izraelem i Strefą Gazy na północnym wschodzie, Sudanem na południu i Libią na zachodzie.

Z podróży do Ziemi Świętej wrócił przez Tunis do Marsylii, gdzie (również ze względów materialnych) zaciągnął się do armii hiszpańskiej, w szeregach której przez rok walczył na terenie Włoch. W wieku 30 lat zaciągnął się z kolei do wojsk Wenecji i brał udział w walkach w Grecji. Jako pięćdziesięciolatek wstąpił w stopniu pułkownika do armii polskiej, w której służył przez 6 lat, kończąc służbę w randze generała - majora.

Afrika Korps (pełna nazwa: Deutsches Afrikakorps – DAK) – niemiecki korpus ekspedycyjny utworzony 12 lutego 1941 r. w celu udzielenia wsparcia siłom włoskim w Afryce Północnej pobitym przez Brytyjczyków w wyniku rozpoczętej 7 grudnia 1940 r. operacji Compass. Na czele DAK stanął gen. Erwin Rommel.

Grecja (gr. Ελλάδα Elláda, IPA: [e̞ˈlaða] lub Ελλάς Ellás, IPA: [e̞ˈlas], tr. Yunanistan), Republika Grecka (Ελληνική Δημοκρατία Ellinikí Dimokratía, IPA: [e̞ˌliniˈci ðimo̞kraˈtiˌa]) – kraj w południowo-wschodniej części Europy, położony na krańcu Półwyspu Bałkańskiego. Graniczy z Albanią, Republiką Macedonii i Bułgarią na północy oraz z Turcją na wschodzie. Ma dostęp do czterech mórz: Morza Egejskiego, Morza Kreteńskiego na wschodzie, Morza Jońskiego na zachodzie oraz Morza Śródziemnego od południa.

Po ośmiu latach wrócił przez Francję do ojczyzny w roku 1680. Ze względu na jego wiedzę o egzotycznych krajach, elektor brandenburski uczynił w lutym roku 1682 Groebena, wówczas już 25 letniego Kammerjunkera i majora, szefem brandenburskiego przedsięwzięcia kolonialnego. Zamierzano rozszerzyć kolonię na wybrzeżu Gwinei w Afryce (Złote Wybrzeże) budując dwa forty.

Groß Friedrichsburg albo Brandenburskie Złote Wybrzeże - była kolonia Brandeburgii-Prus w Afryce Zachodniej, istniejąca od 1680 do 1717 roku na terenie części Złotego Wybrzeża (obecnie Ghana). Kolonię polecił założyć wielki elektor brandenburski Fryderyk Wilhelm. W kolonii Otto Friedrich von der Groeben wybudował fort Groß Friedrichsburg, nazwany tak na cześć Wielkiego Elektora. Ponieważ Brandenburgii nie stać było na prowadzenie z rozmachem polityki morskiej, m.in. budowę floty, dorównującej rozmiarami holenderskiej czy angielskiej, dochody z kolonii afrykańskich były zbyt mizerne i Złote Wybrzeże zostało w 1717 odsprzedane Holendrom (Holenderskie Złote Wybrzeże). Holendrzy przejęli fort Groß Friedrichsburg dopiero w 1724 roku i przemianowali ją na Fort Hollandia.

Szambelan (fr. chambellan) – początkowo wysoko usytuowany urzędnik na dworze francuskim, następnie pozycja ta przyjęła się również na wielu innych dworach europejskich. Do Polski przeniesiony w czasach panowania Jana III Sobieskiego, a upowszechniony został przez Stanisława Augusta Poniatowskiego jako tytuł przede wszystkim honorowy. Polska doczekała się ok. 18 znamienitych szambelanów.

Kolonię założył w maju 1681 kapitan fregaty "Morian", Philipp Pietersen Blonck, który wyruszył z Europy w 1680 roku. Zawarto umowę z wodzami plemienia Ahanta by móc założyć osiedle i fort. Gdy tylko w sierpniu 1681 Blonck powrócił, planowano kolejne wyprawy. W 1686 roku założono kompanię: Brandenburgisch-Afrikanische Compagnie do handlu afrykańskiego.

Kwidzyn (łac. Quedin/Insula Sanctae Mariae, niem. Marienwerder) – miasto i gmina w województwie pomorskim, w powiecie kwidzyńskim, położone nad rzeką Liwą, prawym dopływem Nogatu, 5 km od Wisły, stolica Powiśla, siedziba władz powiatu.

Mauzoleum (gr. mausoleion, łac. mausoleum) – rodzaj grobowca w formie monumentalnej, samodzielnej budowli o bogatym wystroju architektonicznym. Pierwszym znanym mauzoleum jest wybudowany w IV wieku p.n.e. grobowiec króla Mauzolosa w Halikarnasie. Od imienia tego króla pochodzi nazwa wzorowanych na jego grobowcu późniejszych obiektów tego typu.

Groeben wyruszył 16 maja 1682. Ekspedycja liczyła dwa okręty: "Morian" (32 dział, 60 osób załogi) i "Churprinz von Brandenburg" (12 dział, 40 osób załogi) pod jego dowództwem.

27 grudnia 1682 Otto Friedrich von der Groeben wysiadł na ląd koło wioski Accada, ale tam napotkał niezbyt przyjaźnie nastawionych Holendrów, więc popłynął kilka mil dalej na północny zachód. Koło wioski Poquesoe (dziś Prinzess Town) znalazł idealny grunt pod fort. Tam 1 stycznia 1683 uroczyście zatknął brandenburską flagę i rozpoczął budowę Groß Friedrichsburg. 5 stycznia 1683 odnowił układ z plemieniem Ahanta.

Brandenburgisch-Afrikanische Compagnie- BAC - kompania handlowa brandenburko-pruska. Założył ją (1686) i zlikwidował (1713) król pruski Fryderyk I Hohenzollern. Handel między Afryką, Prusami i Ameryką zagwarantować miała kolonia Groß Friedrichsburg (dziś Ghana), w której Otto Friedrich von der Groeben wybudował fort Groß Friedrichsburg.

Palestyna (łac. Syria Palæstina, hebr. פלשתינה lub פַּלֶסְטִינָה- [Palestina], arab. فلسطين - [Filasţiinu]) - kraina w Azji, we wschodniej części basenu Morza Śródziemnego.

Podczas prac budowlanych na febrę zachorowało 40 ludzi, w tym sam Groeben, jego sekretarz, trzech sierżantów, czterech żołnierzy i dwóch marynarzy. Obaj inżynierowie budowlani zmarli, a Groeben przerwał prace i popłynął na portugalską wyspę São Tomé gdzie wyleczono jego i innych chorych. Po pewnym czasie spędzonym w Großfriedrichsburg "Morian" powrócił przez Anglię i Szkocję do Brandenburgii w lipcu lub sierpniu 1683. Dowództwo w Groß Friedrichsburg przejął Philipp Pietersen Blonck, który tam pozostał.

Wenecja (wen. Venezsia/Venexia, wł. Venezia, łac. Venetia) – miasto i gmina na północy Włoch nad Adriatykiem, stolica regionu Wenecja Euganejska. Ludność Wenecji w granicach administracyjnych wynosi około 270 tys. mieszkańców, z czego większość (176 tys.) mieszka na lądzie stałym, a historyczne centrum zamieszkuje niecałe 60 tys., natomiast pozostałe wyspy laguny jest zamieszkane przez 31 tys. mieszkańców (2011). Przez ponad tysiąc lat (726-1797) miasto było stolicą niezależnej Republiki Weneckiej, która była jedną z morskich i handlowych potęg Morza Śródziemnego. Z okresu największego rozkwitu Republiki (XIII-XVI wiek) pochodzą liczne zabytki miasta, których bogactwo i forma decyduje o pierwszorzędnym znaczeniu Wenecji jako ośrodka turystyki nie tylko w skali Włoch, ale też w skali ogólnoświatowej. Zabytki te tworząc unikalny zespół urbanistyczny miasta kanałów i mostów, stanowią o uznaniu Wenecji za jedną z najcenniejszych pozycji na liście światowego dziedzictwa ludzkości.

W roku 1686 Groeben przeszedł na wenecką służbę, w której walczył przeciw Turkom o Moreę. Po powrocie poślubił Annę Barbarę von Schlieben, z którą miał 3 synów (Abram, Isaak i Jacob) i córkę. 3 stycznia 1688 został pułkownikiem (Oberst) brandenburskiej armii a w 1704 szambelanem (Kammerherr) pruskiego dworu królewskiego. W 1712r. mianowany został starostą Kwidzyna i Prabut, posiadał duży majątek w podkwidzyńskiej wsi Nowa Wioska. W roku 1719 przeszedł na służbę Augusta II, który uczynił go gen-majorem, a w roku śmierci Groebena - gen-pułkownikiem.

Otto Friedrich von der Groeben miał jeszcze dwie żony po śmierci pierwszej; razem dochował się osiemnaściorga dzieci. W 1705 wybudował dla siebie kaplicę mauzoleum przy katedrze kwidzyńskiej, wyposażaną aż do 1728 przez jego ostatnią żonę. W kaplicy tej spoczął po śmierci razem z trzema żonami.

W czasie II wojny światowej naziści wykorzystywali postać Groebena jako prekursora niemieckich podbojów w Afryce i swego rodzaju patrona walk Afrika Korps.

Pisma

Orientalische Reise-Beschreibung, des brandenburgischen Pilgers Otto Friedrich von der Gröben: Nebst d. Brandenburgischen Schifffahrt nach Guinea und der Verrichtung zu Morea, unter ihrem Titel, Marienwerder 1694

Guineische Reise-Beschreibung, Marienwerder 1694

Des edlen Bergone und seiner tugendhafften Areteen denckwürdige Lebens- und Liebesgeschichte : Zum Nutz u.Vergnügen edeler Gemüther ... welche daraus die Sitten und Gebräuche vieler Völcker u.d. ausführliche Beschreibung Italien, der Heiligen u. anderer Länder ersehen können., Datzig 1700

Voorname Scheepsogt Van Jonkheer Otho Fridrich van der Greuben, Brandenburgs Edelman, Na Guinea, Met 2 Keur-Vorstelijke Fregatten, Gedaan in het Jaar 1682... : Verhandelende ... de gelegentheeden van verscheyde Zee-Kusten in Africa ... der Greyn-kust, Tand- of Quaqua-kust, Goud-kust ..., en des Reysigers Togt van daar na Terra Nova in America gelegen : Als mede den Aart, Zeeden, Gewoontens, ... ; Door den Reysiger selfs opgeteeknet en nu ... uyt het Hoogduyts vertald ; Met ... Register en Konst-Printen... enthalten in: Johan Lodewyk Gottfried, De Aanmerkens-waardige Voyagien Door Francoisen, Italiaanen, Deenen, Hoogduytsen en andere Vreemde Volkeren gedaan Na Oost- en West-Indien... Het 2.Stuk, Leiden 1706

Literatura przedmiotu

Otto Friedrich von der Gröben, Guineische Reisebeschreibung, Marienwerder 1694; zur Biografie siehe Nachwort im Nachdruck der Originalausgabe (1981)

Paul Friedrich Stuhr: Geschichte der See- und Kolonialmacht des Großen Kurfürsten, Berlin (1839)

Hofmeister, Die maritimen und colonialen Bestrebungen des Grossen Kurfürsten 1640 bis 1688 - II., Archiv für Post und Telegraphie (Berlin), 13 (1885) 591-603

Kurt Petsch, Seefahrt für Brandenburg-Preussen 1650-1850 - Geschichte der Seegefechte, überseeischen Niederlassungen und staatlichen Handelskompanien, in: H.Bleckwenn (Hrsg.), Das altpreussische Heer - Erscheinungsbild und Wesen 1713-1807, Teil IV, Band 11, Biblio Verlag Osnabrück, 1986

http://baza.archiwa.gov.pl/sezam/index.php?l=&mode=showzesp&zespoly_id=10687 - krótka notka o rodzie von Groebenów z Archiwum Państwowego w Elblągu.

M. Wesołowski & Więckowski S., 2006, Przewodnik po powiecie kwidzyńskim. LOT Liwa.

M. Gawryluk, 2008: Katedra w Kwidzynie. Wyd. MW.