Otto von der Groeben - Polski Serwis Naukowy

Otto von der Groeben (ur. 1567 w Jeżewie, zm. 4 grudnia 1644 tamże) – przywódca opozycji antyelektorskiej w Prusach Książęcych, rzecznik związania Prus Książęcych z Koroną, starosta Szaków, sekretarz królewski.

Znany przedstawiciel rodu von der Groeben, syn Jerzego starosty piskiego i Gertrudy von Hohendorff.

Studiował na Albertynie w Królewcu.

Konstancja Habsburżanka (ur. 24 grudnia 1588 w Grazu, zm. 10 lipca 1631 w Warszawie) – królowa Polski i Szwecji wielka księżna Litwy, córka arcyksięcia Karola Styryjskiego i Marii Anny Bawarskiej, która była siostrzenicą jej ojca.

Kaplica (łac. cappa zdrobniale capella kapliczka) – niewielka chrześcijańska budowla sakralna, wolno stojąca lub połączona z większym obiektem architektonicznym; wydzielone pomieszczenie z ołtarzem lub boczna część kościoła tworząca odrębną całość, w której znajduje się ołtarz.

Był posiadaczem majątków ziemskich w okolicach Kętrzyna i Mrągowa. W 1612 dzięki protekcji księżnej Anny otrzymał jako dobra lenne Barciany i Szestno.

Funkcje publiczne w księstwie pruskim

Otto von der Groeben w latach 1595-1604 pełnił funkcję starosty Bałgi. Od 1594 był posłem do sejmu krajowego w Prusach Książęcych.

W latach 1604-1621 był starostą Szaków (k. Królewca). Starosta Szaków z urzędu otrzymywał tytuł wójta krajowego wywodzący się z czasów krzyżackich, wchodził też do pierwszej izby sejmu krajowego i włączany był do Rady Regencyjnej (wcześniej za czasów Albrechta Hohenzollerna ścisła rada księcia).

Pisz (dawniej Jańsbork albo Jansbork, niem. Johannisburg, prus. Pīsis) - miasto w woj. warmińsko-mazurskim, w powiecie piskim, siedziba gminy miejsko-wiejskiej Pisz, położone w południowo-wschodniej części Krainy Wielkich Jezior Mazurskich, nad jeziorem Roś i nad wypływającą z niego rzeką Pisą. Miasto otacza Puszcza Piska. W latach 1975-1998 miasto administracyjnie należało do woj. suwalskiego.

Sejm walny – nazwa parlamentu w dawnej Polsce. Było to zgromadzenie decydujące o polityce całej Rzeczypospolitej, istniejące w okresie od XV do XVIII wieku. W tym czasie znacząco zmieniał się jego skład i charakter.

W opozycji antyelektorskiej

Otto von der Groeben w 1602 r. po raz pierwszy wystąpił w obronie praw stanów pruskich na sejmie krajowym, który zebrał się w Świętej Siekierce. Po śmierci Jerzego Fryderyka stał się jednym z przywódców opozycji jawnie występującej przeciw elektorowi Brandenburgii Joachimowi Fryderykowi. Opozycjoniści opowiadali się za zespoleniem Prus Książęcych z Koroną. Od 1604 r. opozycję w pruskim sejmie nazywano kwerulantami.

Reszel (niem. Rößel, wcześniej Rössel, prus. Rēslis) – miasto w woj. warmińsko-mazurskim, w powiecie kętrzyńskim, siedziba gminy miejsko-wiejskiej Reszel. Położone jest na Pojezierzu Mrągowskim, nad rzeką Sajną, dopływem Gubra wpadającym do Łyny. W latach 1975-1998 miasto administracyjnie należało do woj. olsztyńskiego.

Katolicyzm – doktryna Kościoła chrześcijańskiego – jednej z dwóch grup Kościołów, obok Kościoła prawosławnego, powstałych w wyniku rozłamu w Kościele chrześcijańskim w 1054 (tzw. schizmy wschodniej). Jedna z największych grup wyznań chrześcijańskich, obok prawosławia i protestantyzmu oraz ogół zasad wiary i życia religijnego do których odwołuje się Kościół rzymskokatolicki wraz z Kościołami wschodnimi pozostającymi z nim w pełnej jedności, wspólnoty tradycjonalistyczne, starokatolickie oraz część anglikańskich, liberalnych i niezależnych.

W styczniu 1609 r. przewodniczył delegacji szlachty pruskiej na sejm w Warszawie. Głośne były jego przemówienia w sejmie i senacie. Podkreślał, że szlachta pruska jest częścią składową Rzeczypospolitej i powinna mieć takie same prawa jak szlachta polska. Występował przeciw Hohenzollernom łamiącym prawa pruskie, sprzeciwił się oddaniu Brandenburczykom pod kuratelę Prus Książęcych, uważał że doprowadzi to do oderwania lenna od Polski. Na audiencji u Zygmunta III wręczył pismo w sprawie zorganizowania administracji w Prusach Książęcych na wzór polski. Efektem tych działań było wysłanie do Prus komisarzy królewskich, jeszcze w 1609 r.

Dyplomacja – negocjowanie umów między państwami, w celu zawarcia korzystnych umów handlowych oraz pozyskania wsparcia wojskowego dla reprezentowanego kraju. Dyplomacja wiąże się też z rozwiązywaniem w pokojowy sposób problemów między państwami. Dwa tysiące lat temu wielki rzymski prawnik i filozof, Cyceron powiedział: „Istnieją dwa sposoby rozstrzygania sporów: jeden przy pomocy argumentów, drugi przy użyciu siły; a ponieważ pierwszy z nich jest właściwy człowiekowi, a drugi dzikim zwierzętom, należy uciec się do drugiego sposobu tylko wówczas, gdy nie możemy użyć pierwszego”. Inaczej mówiąc, siła argumentów, a nie argument siły – oto kwintesencja dyplomacji.

Szestno (niem. Seehesten) – wieś w Polsce położona w województwie warmińsko-mazurskim, w powiecie mrągowskim, w gminie Mrągowo. Miejscowość położona między jeziorami Juno i Salęt.

Rządy Jana Zygmunta nie spełniły oczekiwań Groebena, w latach 1611-1615 nastąpiło wznowienie działalności partii opozycyjnej w pruskim sejmie.

Ostatnie publiczne wystąpienie Groebena jako posła w sejmie pruskim miało miejsce w 1621 r. Występował wówczas przeciw Jerzemu Wilhelmowi.

Sprzedaż gruntów w Świętej Lipce

Starania biskupa warmińskiego Szymona Rudnickiego od 1605 r., w tym także u elektora Jana Zygmunta o możliwość odbudowy kaplicy w Świętej Lipce nie przynosiły rezultatów. Kaplicę można było odbudować pod warunkiem wykupienia gruntów, których właścicielem był luteranin Groeben. Jego sąsiad na włościach Stefan Sadorski w 1616 r. zawrócił się do Groebena z propozycją wykupu terenu w Świętej Lipce. Ten jednak odmówił, nie chcąc narazić się stanom pruskim. W sprawie sprzedaży gruntów Sadorskiemu Groeben otrzymał później następujące listy: od króla Zygmunta III, królewicza Władysława, królowej Konstancji i Jakuba Zadzika. Po takiej presji Groeben w roku 1617 sprzedał Sadorskiemu trzy morgi gruntu na miejscu dawnej kaplicy. (Aby wybudować kaplicę, trzeba było mieć całą Świętą Lipkę – prawo patronatu nad kościołami w swojej posiadłości). Po ponownej interwencji królewskiej Groeben 12 kwietnia 1619 sprzedał całą Świętą Lipkę – 5 łanów.

Elektorzy Rzeszy, elektorzy Świętego Cesarstwa Rzymskiego, (łac. electores - wyborcy; niem. Kurfürsten - od staroniemieckiego słowa kuri - wybór) - książęta Rzeszy uprawnieni do udziału w elekcji króla rzymskiego (niemieckiego) i cesarza rzymsko-niemieckiego.

Władysław IV Waza (ur. 9 czerwca 1595 w Łobzowie, zm. 20 maja 1648 w Mereczu) – król Polski w latach 1632–1648 i tytularny król szwedzki 1632–1648, tytularny car rosyjski do 1634, syn Zygmunta III Wazy i jego pierwszej żony Anny Habsburżanki.

Otto von der Groeben w tym samym 1619 r. został katolikiem.

W służbie królewskiej

Groeben w 1621 zrezygnował z funkcji starosty w Szakach i wszystkich pełnionych funkcji w Prusach Książęcych.

W roku 1622 Groeben został doradcą króla Zygmunta III Wazy i jego mężem zaufania w Prusach. W latach 1625-1629 był królewskim rezydentem na dworze cesarza Ferdynanda II. Jako sekretarz królewski lata 1629-1635 przeżył swego mocodawcę króla Zygmunta III i odszedł w stan spoczynku już za króla Władysława IV.

Łan (łac. laneus, cs. lán, niem. Lahn lub Hube, w dialekcie szwabskim również hueb, huebm, hufe) - dawna jednostka podziału pól wspólnoty w średniowiecznej Europie Zachodniej. Jednostka ta służyła pomiarom powierzchni i długości ziemi przeznaczonej pod zasiewy, zgodnie z przywilejem nadanym osadnikowi przez głowę panującą z przeznaczeniem do uprawy. W Polsce i w Czechach od XIII wieku była to jednostka miernicza dla określania rozmiarów podstawy uposażenia chłopa osadzonego na wsi na prawie niemieckim.

Albrecht Hohenzollern (ur. 17 maja 1490, zm. 20 marca 1568 w Tapiawie) – ostatni wielki mistrz zakonu krzyżackiego w latach 1511-1525. Wystąpił z niego razem ze znaczną liczbą innych rycerzy, co praktycznie zakończyło działalność zakonu w Prusach. 10 kwietnia 1525 złożył hołd lenny królowi Polski Zygmuntowi Staremu w Krakowie (nazwany później hołdem pruskim) i od tego czasu, aż do śmierci w 1568 r. sprawował władzę książęcą w dawnym państwie zakonnym przemianowanym na Prusy Książęce.

Otto von der Groeben osiadł na stałe w Jeżewie. W roku 1636 ufundował ołtarz boczny do kaplicy jezuickiej w Świętej Lipce. W roku 1642 przekazał dla gimnazjum jezuickiego w Reszlu swoje cenne zbiory biblioteczne. Zmarł 4 grudnia 1644 r. w Jeżewie. Pochowany został w ówczesnym kościele jezuickim w Reszlu.

Szlachta (z niem. Geschlecht - ród) – wyższa warstwa społeczna, wywodząca się ze stanu rycerskiego w społeczeństwie feudalnym. Szlachta posiadała zespół przywilejów społecznych, z których najbardziej podstawowym był przywilej posiadania ziemi. Przynależność do szlachty łączyła się z obowiązkiem służby wojskowej.

Joachim Fryderyk Hohenzollern (ur. 27 stycznia 1546, zm. 18 lipca 1608) – margrabia-elektor Brandenburgii w latach 1598–1608 z dynastii Hohenzollernów.

Bibliografia

Rudolf Grenz, „Der Kreis Rastenburg”, Marburg/Lahn, 1976 (s. 387 – biografia Otto v. d. Groebena, sekretarz do 1635).

Tadeusz Oracki, Słownik biograficzny Warmii, Prus Książęcych i Ziemi Malborskiej od połowy XV do końca XVIII wieku (tom 1, A-K), Olsztyn 1984.

Max Toeppen „Historia Mazur” (w przekładzie Małgorzaty Szymańskiej-Jasińskiej i opracowaniu Grzegorza Jasińskiego), wyd. Wspólnota Kulturowa „Borussia”, Olsztyn 1995, ISBN 83-900380-3-X. (s. 171 – organizacja administracji w Prusach Książęcych, s. 454 – wójt krajowy).

Jerzy Paszenda, Święta Lipka, Ośrodek Badań Naukowych im. Wojciecha Kętrzyńskiego w Olsztynie, Olsztyn 1996. ISSN 1233-0396 (s. 18 – Starania o odbudowę Świętej Lipki).