Otwarcie szachowe – początkowa faza partii szachów, zwana również debiutem. W większości szachowych partii można wyróżnić jej trzy fazy: otwarcie (debiut), grę środkową i końcową. Zazwyczaj trudno jest jednoznacznie określić, kiedy kończy się otwarcie, a zaczyna gra środkowa. Można przyjąć w uproszczeniu, że otwarcie to kilkanaście lub dwadzieścia kilka pierwszych posunięć w partii.

Istnieje cała obszerna teoria na temat otwarć szachowych. Obejmuje ona takie zagadnienia, jak:

Debiuty tradycyjnie dzieli się na:

Konkretne rodzaje debiutów posiadają nazwy tradycyjne takie jak partia hiszpańska lub pochodzące od szachistów, którzy albo je wymyślili, albo szczególnie sobie upodobali, takie jak np: obrona Alechina.

Teoria otwarć szachowych

Teoria otwarć opiera się na doświadczeniach wielu pokoleń szachistów i analizie milionów partii szachowych. Arcymistrzowie znają wybrane otwarcia wraz z pobocznymi wariantami nawet do trzydziestego posunięcia. Nie znaczy to, że można nabyć takie umiejętności poprzez proste zapamiętanie sekwencji posunięć, ponieważ liczba wariantów jest zbyt duża. Mistrzowska biegłość w rozgrywaniu otwarć wymaga wieloletnich żmudnych studiów i zbierania doświadczeń w grze praktycznej.

Teoria otwarć szachowych ma pięćsetletnią tradycję. Pierwsze podręczniki szachowe Luisa Luceny i Pedra Damiana z przełomu XV i XVI wieku zawierały opisy stosowanych ówcześnie otwarć i ogólniejsze wskazówki dotyczące rozgrywania początkowej fazy partii. Manuskrypty Gioachina Greca z początku XVII wieku to bogaty zbiór różnych otwarć, który dziś nazwalibyśmy przeglądem pułapek debiutowych. Do końca XIX wieku mistrzostwo w grze szachowej pojmowano głównie jako umiejętność przeprowadzenia szybkiego kombinacyjnego ataku, co miało swoje odzwierciedlenie w sposobie rozgrywania debiutów.

Idee gry pozycyjnej, stosowane w praktyce przez pierwszego oficjalnego mistrza świata Wilhelma Steinitza zrewolucjonizowały ogólne rozumienie szachowego otwarcia. W latach dwudziestych XX wieku duży wpływ na rozwój teorii debiutów mieli hipermoderniści Aron Nimzowitsch i Richard Réti, których szachowe podręczniki miały niemal naukowy charakter. Wiele w tej dziedzinie współczesne szachy zawdzięczają kolejnym mistrzom świata, zwłaszcza Michaiłowi Botwinnikowi i Garriemu Kasparowowi, znanym z niezwykle starannego i kreatywnego przygotowania debiutowego.

W drugiej połowie XX wieku wzrastająca liczba szachowych publikacji oraz rozegranych partii w coraz liczniejszych turniejach szachowych spowodowała lawinowy przyrost dogłębnie przeanalizowanych wariantów. Gruntowne opanowanie tej wiedzy przez jednego człowieka stało się niemożliwe. Dzisiaj tylko najwybitniejsi arcymistrzowie mogą stawić czoła programom komputerowym, które korzystają z dorobku pokoleń zapisanego cyfrowo w ich książkach otwarć.

Repertuar debiutowy

W praktyce turniejowej pierwsze posunięcia w partii są zazwyczaj wykonywane dość szybko. Szachiści mają przygotowane zestawy otwarć i wariantów, w których czują się biegli i dążą do skierowania przebiegu gry na tory sobie dobrze znane. Zestaw otwarć, które szachista gra najczęściej nazywamy jego repertuarem debiutowym. Na wyższym poziomie mistrzowie, znając repertuar debiutowy swoich przeciwników, przygotowują konkretne warianty przeciw konkretnym rywalom. Czasami próbują zaskoczyć przeciwników posunięciem, które wcześniej nie było znane w praktyce, dokładnie przeanalizowanym w zaciszu domowym. Takie nowe posunięcie, które otwiera nowe możliwości w znanym otwarciu nazywa się nowinką. Doświadczeni mistrzowie dysponują również bogatym repertuarem pułapek debiutowych, skutecznych przeciw słabszym graczom.

Cele otwarcia

Pomimo wielkiej różnorodności sposobów rozgrywania otwarć główne cele początkowej fazy gry pozostają wspólne dla różnych wariantów. Oczywiście, celem zasadniczym, podobnie jak w każdej fazie gry, jest niedopuszczenie do zamatowania własnego króla i unikanie strat materialnych. Zakładając jednak, że szachiści nie popełniają podstawowych błędów skutkujących zbyt szybkim zakończeniem partii, można wyszczególnić cztery zasadnicze cele, do realizacji których powinni oni dążyć rozgrywając otwarcie. (W przykładach zastosowano szachową notację algebraiczną).

Szybki rozwój figur

W początkowej pozycji figury są schowane za pionami i mają bardzo ograniczone możliwości działania. Zasadniczo wszystkie figury są relatywnie silniejsze, gdy mogą operować w centrum szachownicy, zatem w początkowej fazie partii należy je jak najszybciej wyprowadzić z pierwszej (ósmej) linii. Nazywa się to rozwijaniem figur. W pierwszej kolejności do walki wkraczają lekkie figury, czyli skoczki i gońce. Skoczki najczęściej rozwija się na pola f3 i c3 (f6 i c6), rzadziej na d2 i e2 (d7, e7). W celu uwolnienia gońców należy wykonać posunięcia pionami e i d. Alternatywnie gońce można rozwijać na główne przekątne, np. po ruchu pionem g3, białopolowy goniec zajmuje pole g2. Ten manewr nazywa się fianchetto.

Hetman rzadko wkracza do centrum w debiucie, ponieważ jako najcenniejsza figura jest narażony na ataki lekkich figur i pionów przeciwnika. Często hetman zajmuje pozycję na drugiej (siódmej) linii. Po wykonaniu roszady wieże wspierają się nawzajem i najkorzystniej jest je ustawić w otwartych lub półotwartych kolumnach (takich, w których nie ma pionów lub są tylko piony przeciwnika), ewentualnie w tych kolumnach, które szachista zamierza otworzyć. Im szybciej wszystkie figury zostaną rozwinięte, tym większą siłę będą stanowić, zatem w debiucie unika się w miarę możliwości kilkakrotnych ruchów tą samą figura.